Ferrytyna

Czym jest ferrytyna i co mówi o zapasach żelaza

Ferrytyna to białko, które działa jak magazyn żelaza. Przypomina pustą w środku kulę, do której organizm chowa nadmiar żelaza, by w razie potrzeby szybko go uwolnić – np. do produkcji krwinek czerwonych. Najwięcej ferrytyny jest w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym, a niewielka jej ilość przedostaje się do krwi.

Stężenie ferrytyny zmierzone w badaniu laboratoryjnym jest dość dokładnym odbiciem wielkości tych magazynów. To dlatego właśnie badanie laboratoryjne ferrytyny, a nie samego żelaza, jest podstawą rozpoznania niedoboru żelaza. Żelazo w surowicy zmienia się z godziny na godzinę, a ferrytyna jest stabilna i pozwala zobaczyć, czy zapasy są pełne, uszczuplone, czy całkiem wyczerpane.

Ferrytyna ma jednak drugą twarz: należy do tzw. białek ostrej fazy, czyli substancji, których wątroba wytwarza więcej w czasie stanu zapalnego. Przy infekcji, chorobie reumatycznej czy uszkodzeniu wątroby jej stężenie rośnie niezależnie od zapasów żelaza. O tej pułapce trzeba pamiętać przy czytaniu wyniku z laboratorium.

Kiedy warto zbadać ferrytynę

Lekarz zleca to badanie laboratoryjne przy podejrzeniu niedoboru lub nadmiaru żelaza oraz przy wyjaśnianiu przyczyn niedokrwistości. Ferrytyna wchodzi w skład pakietu w kierunku anemii i wielu pakietów, które laboratoria oferują dla kobiet, sportowców czy osób przewlekle zmęczonych.

• niedokrwistość lub małe, ubogie w hemoglobinę krwinki w morfologii
• przewlekłe zmęczenie, wypadanie włosów, łamliwe paznokcie, zespół niespokojnych nóg
• obfite miesiączki, ciąża i planowanie ciąży
• dieta bez mięsa, intensywny trening wytrzymałościowy, częste oddawanie krwi
• choroby przewodu pokarmowego z utratą krwi lub zaburzeniem wchłaniania (np. celiakia)
• przewlekła choroba nerek i niewydolność serca – w tych chorobach niedobór żelaza ocenia się regularnie
• podejrzenie hemochromatozy lub kontrola leczenia nadmiaru żelaza

Przygotowanie do badania ferrytyny i pobranie krwi

Ferrytynę oznacza się z krwi żylnej, jak większość badań krwi wykonywanych w laboratorium. Sama ferrytyna nie wymaga ścisłego postu, ale większość laboratoriów zaleca przyjście rano i na czczo, bo zwykle oznacza się ją razem z żelazem i innymi badaniami krwi, które tego wymagają.

Ważniejsze od posiłku jest to, czy nie trwa infekcja. Przeziębienie, grypa, zapalenie zatok czy świeży uraz mogą na kilka tygodni podnieść ferrytynę i ukryć niedobór. Jeśli badanie laboratoryjne nie jest pilne, lepiej odczekać do pełnego wyzdrowienia. Wiele laboratoriów i lekarzy zaleca w takiej sytuacji równoczesne oznaczenie CRP, które pokazuje, czy stan zapalny jest obecny.

Doustne preparaty żelaza podnoszą ferrytynę stopniowo, w ciągu tygodni. Po żelazie podanym dożylnie ferrytyna rośnie gwałtownie i przez pewien czas nie odzwierciedla rzeczywistych zapasów – lekarz zwykle zleca kontrolne oznaczenie w laboratorium dopiero po kilku tygodniach.

Normy ferrytyny i jak czytać wynik

Wynik podaje się w ng/ml lub w µg/l – to te same wartości liczbowe. Laboratoria stosują różne metody i różne zakresy, ale u większości dorosłych kobiet przyjmuje się około 15–150 ng/ml, a u mężczyzn około 30–400 ng/ml. U dzieci normy zależą od wieku i laboratoria podają je w osobnych tabelach. Zakres wydrukowany przez laboratorium jest punktem odniesienia, choć sama dolna granica normy nie zawsze pokrywa się z progiem niedoboru.

Wiele zaleceń przyjmuje, że ferrytyna poniżej około 30 ng/ml przemawia za niedoborem żelaza, a poniżej 15 ng/ml – za wyczerpaniem jego zapasów, nawet jeśli wynik mieści się formalnie w zakresie laboratorium. Przy przewlekłym stanie zapalnym, chorobie nerek czy niewydolności serca niedobór żelaza bywa rozpoznawany nawet przy ferrytynie do około 100 ng/ml, zwłaszcza gdy wysycenie transferyny jest niskie.

Dlatego lekarz zestawia ferrytynę z innymi badaniami laboratoryjnymi: stężeniem żelaza, TIBC i transferyną z wysyceniem transferyny, białkiem CRP oraz pełną morfologią.

Wysoka ferrytyna – co może oznaczać

Podwyższona ferrytyna jest częstym wynikiem badań laboratoryjnych i najczęściej nie oznacza nadmiaru żelaza. Typowe przyczyny to stany zapalne i infekcje, choroby wątroby (w tym stłuszczenie wątroby związane z nadwagą), nadużywanie alkoholu, zespół metaboliczny, choroby reumatyczne i niektóre nowotwory. W takich sytuacjach ferrytyna rośnie jako białko ostrej fazy lub uwalnia się z uszkodzonych komórek wątroby.

Nadmiar żelaza występuje rzadziej. Podejrzewa się go, gdy wysokiej ferrytynie towarzyszy wysokie wysycenie transferyny – wtedy lekarz może szukać hemochromatozy, czyli dziedzicznego nadmiernego wchłaniania żelaza, albo przeładowania żelazem u osób wielokrotnie przetaczanych. Bardzo wysokie wartości, liczone w tysiącach, zdarzają się w niektórych rzadkich chorobach zapalnych i hematologicznych.

Jedno badanie laboratoryjne z wysoką ferrytyną nie wystarcza do rozpoznania. Zwykle powtarza się oznaczenie w tym samym laboratorium po ustąpieniu infekcji i uzupełnia diagnostykę o próby wątrobowe oraz wysycenie transferyny.

Niska ferrytyna – niedobór żelaza i jego przyczyny

Niska ferrytyna w badaniu laboratoryjnym to praktycznie pewny sygnał, że zapasy żelaza są uszczuplone. Niedobór żelaza rozwija się etapami: najpierw spada ferrytyna, potem żelazo i wysycenie transferyny, a na końcu pojawia się niedokrwistość z obniżoną hemoglobiną. Dlatego niska ferrytyna przy prawidłowej morfologii to wczesny niedobór, który może już dawać zmęczenie czy wypadanie włosów.

Najczęstsze przyczyny to utrata krwi (obfite miesiączki, krwawienia z przewodu pokarmowego, częste oddawanie krwi), zwiększone zapotrzebowanie (ciąża, okres wzrostu, intensywny sport), mała podaż w diecie oraz zaburzenia wchłaniania, np. w celiakii, po operacjach żołądka czy przy długotrwałym przyjmowaniu leków hamujących kwas żołądkowy.

U mężczyzn i kobiet po menopauzie niedobór żelaza bez oczywistej przyczyny zawsze wymaga wyjaśnienia – lekarz może skierować na dalsze badania przewodu pokarmowego. Samodzielne przyjmowanie żelaza bez ustalenia przyczyny może opóźnić rozpoznanie choroby.

Ferrytyna na NFZ i prywatnie, czas na wynik

Ferrytynę zleca najczęściej lekarz specjalista – hematolog, internista, ginekolog, gastroenterolog, nefrolog – w ramach diagnostyki niedokrwistości lub kontroli leczenia. Czy w danej przychodni może ją zlecić lekarz rodzinny na NFZ, warto sprawdzić na miejscu. Prywatnie badanie wykonuje się bez skierowania; w Szczecinie dostępne jest w większości laboratoriów.

Wynik tego badania laboratoryjnego jest zwykle gotowy tego samego lub następnego dnia roboczego. Na wizytę zabierz wydruk z laboratorium, wcześniejsze wyniki morfologii i ferrytyny oraz informacje o miesiączkach, diecie, przebytych infekcjach i lekach.

Kiedy z wynikiem ferrytyny pilnie do lekarza

Sama ferrytyna rzadko bywa wynikiem alarmowym w badaniach laboratoryjnych i rzadko wymaga interwencji tego samego dnia. Pilnej konsultacji wymagają natomiast objawy, które mogą towarzyszyć niedoborowi żelaza z powodu krwawienia: czarne, smoliste stolce, krew w stolcu, wymioty z krwią, bardzo obfite krwawienia z dróg rodnych, szybko narastająca bladość i osłabienie.

Wezwij pomoc (112) lub jedź na SOR przy omdleniu, bólu w klatce piersiowej albo dużej duszności. Bardzo wysoka ferrytyna z wysoką gorączką i złym samopoczuciem również wymaga szybkiej oceny w szpitalu.