Lipidogram – profil lipidowy

Czym jest lipidogram i co mierzy

Lipidy to tłuszcze krążące we krwi. Najważniejsze z nich to cholesterol i triglicerydy. Cholesterol jest potrzebny do budowy błon komórkowych, wytwarzania hormonów, witaminy D i żółci, a triglicerydy są zapasem energii. Ponieważ tłuszcze nie rozpuszczają się w wodzie, krew przenosi je w specjalnych „pojazdach” zbudowanych z białek – lipoproteinach.

Problem zaczyna się wtedy, gdy cząsteczek przenoszących cholesterol do tkanek jest za dużo. Wnikają one w ścianę tętnic i tworzą blaszki miażdżycowe, które z czasem zwężają naczynie albo pękają i wywołują zakrzep. Tak powstaje zawał serca, udar mózgu i niedokrwienie nóg. Lipidogram to badanie laboratoryjne wykonywane przez każde laboratorium, które pokazuje, ile tłuszczów krąży we krwi i w jakich frakcjach – i jest jednym z najczęściej zlecanych badań laboratoryjnych w Polsce.

Co wchodzi w skład lipidogramu

Standardowy profil lipidowy to kilka parametrów, które w badaniu laboratoryjnym oznacza się z jednej probówki krwi. Część z nich laboratorium mierzy bezpośrednio, a część oblicza ze wzorów.

Cholesterol całkowity to suma cholesterolu we wszystkich lipoproteinach. Daje ogólny obraz, ale sam nie wystarcza do oceny ryzyka, bo obejmuje zarówno frakcję szkodliwą, jak i ochronną.

Cholesterol LDL, nazywany „złym”, jest głównym celem leczenia. To on najmocniej wiąże się z rozwojem miażdżycy, a jego docelowa wartość zależy od indywidualnego ryzyka. Wiele laboratoriów oblicza LDL ze wzoru, a przy bardzo wysokich triglicerydach mierzy go metodą bezpośrednią.

Cholesterol HDL, czyli „dobry”, odpowiada za transport nadmiaru cholesterolu z tkanek do wątroby. Niski HDL zwiększa ryzyko sercowo-naczyniowe, ale podnoszenie go lekami nie zmniejsza liczby zawałów.

Triglicerydy odzwierciedlają m.in. dietę, ilość alkoholu i insulinooporność. Bardzo wysokie mogą wywołać ostre zapalenie trzustki.

Cholesterol nie-HDL to cholesterol całkowity minus HDL. Obejmuje wszystkie cząsteczki sprzyjające miażdżycy i jest przydatny zwłaszcza u osób z cukrzycą, otyłością i wysokimi triglicerydami. Coraz więcej laboratoriów podaje go na wydruku automatycznie.

Kiedy wykonać lipidogram

To badanie laboratoryjne powinien wykonać co najmniej raz każdy dorosły, a potem powtarzać go zależnie od ryzyka – przy prawidłowych wynikach i braku obciążeń zwykle co kilka lat, częściej po 40. roku życia. Polskie wytyczne lipidowe zachęcają też, aby przynajmniej raz w życiu oznaczyć lipoproteinę (a), bo jej poziom jest w dużej mierze dziedziczny.

• nadciśnienie, cukrzyca, otyłość, przewlekła choroba nerek, palenie tytoniu,
• zawał, udar lub miażdżyca tętnic u ciebie albo u bliskich krewnych w młodym wieku,
• podejrzenie rodzinnej hipercholesterolemii – bardzo wysoki LDL od młodości, żółtaki na ścięgnach lub powiekach,
• kontrola po rozpoczęciu lub zmianie leczenia obniżającego cholesterol, zwykle po 4–12 tygodniach,
• choroby tarczycy, wątroby i nerek oraz leki, które mogą podnosić lipidy,
• dzieci z rodzin, w których występuje rodzinna hipercholesterolemia – badanie wykonuje się już w wieku przedszkolnym lub szkolnym.

Przygotowanie do lipidogramu i pobranie krwi

Krew pobiera się z żyły. Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego i Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego u większości osób to badanie krwi nie wymaga bycia na czczo – posiłek tylko nieznacznie zmienia cholesterol, a podnosi głównie triglicerydy. Jeśli jednak triglicerydy były wcześniej powyżej około 400 mg/dl albo lekarz chce je ocenić dokładnie, przyjdź na czczo, po 8–12 godzinach bez jedzenia. Część laboratoriów nadal standardowo prosi o pobranie na czczo.

Wynik zmienia się przejściowo po ostrych chorobach: w pierwszych dniach po zawale, po operacji czy przy ciężkiej infekcji cholesterol spada. W ciąży lipidy fizjologicznie rosną, więc badania laboratoryjne wykonane w tym czasie ocenia się inaczej. Leków na cholesterol nie odstawia się przed pobraniem, bo badanie laboratoryjne ma pokazać ich rzeczywisty efekt.

Normy lipidogramu i cele leczenia według ryzyka

Wyniki w Polsce podaje się w mg/dl, a część laboratoriów dodaje mmol/l. Zakresy na wydruku z laboratorium to zwykle wartości pożądane dla osób z niskim ryzykiem. U osób z chorobami serca czy cukrzycą obowiązują niższe cele, dlatego wynik „w normie laboratorium” nie zawsze oznacza wynik dobry dla danej osoby.

Polskie wytyczne lipidowe (PTL wraz z towarzystwami kardiologów, lekarzy rodzinnych i diabetologów) oraz wytyczne europejskie ESC/EAS określają cel dla cholesterolu LDL zależnie od ryzyka sercowo-naczyniowego, które lekarz ocenia m.in. skalą SCORE2:

• ryzyko niskie – LDL poniżej 116 mg/dl (3,0 mmol/l),
• ryzyko umiarkowane – LDL poniżej 100 mg/dl (2,6 mmol/l),
• ryzyko wysokie – LDL poniżej 70 mg/dl (1,8 mmol/l) i obniżenie o co najmniej połowę,
• ryzyko bardzo wysokie (np. po zawale, udarze, z cukrzycą i powikłaniami) – LDL poniżej 55 mg/dl (1,4 mmol/l) i obniżenie o co najmniej połowę,
• ryzyko ekstremalnie wysokie w polskich wytycznych (np. kolejny incydent sercowo-naczyniowy w ciągu dwóch lat) – LDL poniżej 40 mg/dl (1,0 mmol/l).

Jak laboratoria wyliczają LDL i dlaczego wyniki mogą się różnić

W wielu laboratoriach cholesterol LDL nie jest mierzony bezpośrednio, tylko obliczany z trzech innych wartości. Najstarszy jest wzór Friedewalda, nowsze laboratoria stosują wzór Martina-Hopkinsa lub Sampsona, dokładniejsze przy niskim LDL i wyższych triglicerydach. Gdy triglicerydy przekraczają około 400 mg/dl, wzór przestaje działać i laboratorium wykonuje pomiar bezpośredni albo podaje tylko cholesterol nie-HDL.

Z tego powodu wyniki badań laboratoryjnych z dwóch pracowni mogą różnić się o kilka procent, choć oba są poprawne. Przy kontroli leczenia najlepiej wykonywać kolejne badania laboratoryjne w tym samym laboratorium, o podobnej porze i w podobnych warunkach. Ważne jest też, by nie oceniać jednego wyniku w oderwaniu od reszty – lipidogram to tylko jedno z badań laboratoryjnych, które pomagają oszacować ryzyko.

U osób z cukrzycą, otyłością i wysokimi triglicerydami lekarz może dodatkowo zlecić oznaczenie apolipoproteiny B, które pokazuje liczbę cząsteczek sprzyjających miażdżycy.

Nieprawidłowy lipidogram – co może oznaczać

Podwyższony cholesterol LDL i nie-HDL najczęściej wynika z połączenia skłonności genetycznej, diety bogatej w tłuszcze nasycone, małej aktywności i nadwagi. Wtórnie lipidy rosną przy niedoczynności tarczycy, zespole nerczycowym, cholestazie (zastoju żółci) i po niektórych lekach. Dlatego przy nowo wykrytych zaburzeniach lekarz często sprawdza TSH, glukozę i próby wątrobowe, np. aktywność ALT, bo te badania laboratoryjne pomagają znaleźć przyczynę wtórną. Bardzo wysoki LDL, zwykle powyżej 190 mg/dl, zwłaszcza u młodej osoby, nasuwa podejrzenie rodzinnej hipercholesterolemii.

Wysokie triglicerydy i niski HDL to typowy obraz insulinooporności, cukrzycy typu 2, otyłości brzusznej i nadużywania alkoholu. Gdy laboratorium pokazuje bardzo niskie wartości cholesterolu, bywają one efektem leczenia, a rzadziej niedożywienia, nadczynności tarczycy, ciężkich chorób wątroby lub rzadkich chorób genetycznych.

Lipidogram na NFZ i prywatnie

Lipidogram na NFZ zleca lekarz rodzinny (POZ), a także kardiolog, diabetolog czy internista. Profil lipidowy wchodzi w skład bezpłatnych badań w programie profilaktycznym dla dorosłych. Prywatnie można go wykonać bez skierowania – w Szczecinie oferuje go praktycznie każdy punkt pobrań i każde laboratorium.

Wynik jest zwykle gotowy tego samego lub następnego dnia. Na wizytę zabierz aktualne i wcześniejsze badania laboratoryjne, listę leków, wyniki ciśnienia oraz informacje o chorobach serca w rodzinie – to wszystko jest potrzebne do oceny ryzyka.

Kiedy pilnie do lekarza

Lipidogram rzadko daje wynik alarmowy, choć część laboratoriów oznacza bardzo wysokie triglicerydy jako wartość krytyczną. Szybkiej konsultacji wymagają triglicerydy powyżej około 880 mg/dl (10 mmol/l), bo grożą ostrym zapaleniem trzustki – silny ból brzucha promieniujący do pleców z wymiotami to wskazanie do SOR. Natychmiast dzwoń pod 112 przy bólu w klatce piersiowej, duszności, nagłym niedowładzie, opadnięciu kącika ust czy zaburzeniach mowy – niezależnie od wyników badań laboratoryjnych.