Proteinogram – elektroforeza białek

Czym jest proteinogram i co pokazuje elektroforeza białek

We krwi krąży kilkaset rodzajów białek. Jedne przenoszą hormony, leki i tłuszcze, inne biorą udział w krzepnięciu, a jeszcze inne – przeciwciała – bronią przed zakażeniami. Proteinogram to badanie laboratoryjne, które nie mierzy każdego z nich osobno, tylko dzieli całą ich pulę na kilka grup, nazywanych frakcjami.

W laboratorium rozdział odbywa się metodą elektroforezy. Próbkę surowicy umieszcza się w żelu albo w cienkiej kapilarze i przepuszcza przez nią prąd. Białka mają różny ładunek elektryczny i wielkość, więc przesuwają się z różną prędkością. Powstaje charakterystyczny wykres z kilkoma szczytami: najwyższy to albumina, a dalej kolejno alfa-1-, alfa-2-, beta- i gamma-globuliny. Laboratorium podaje udział każdej frakcji w procentach, a często także w gramach na litr, przeliczając je z wyniku oznaczenia białka całkowitego.

W tym badaniu laboratoryjnym kształt wykresu jest równie ważny jak liczby. Doświadczony diagnosta laboratoryjny potrafi z niego odczytać obraz typowy dla ostrego zapalenia, marskości wątroby czy zespołu nerczycowego, a przede wszystkim zauważyć wąski, ostry szczyt w okolicy gamma – tak zwane białko monoklonalne.

Co wchodzi w skład proteinogramu

W skład proteinogramu jako badania laboratoryjnego wchodzą zawsze dwie wartości bazowe i pięć (czasem sześć) frakcji. Białko całkowite to suma wszystkich białek surowicy; jego stężenie jest punktem wyjścia do obliczeń. Drugą bazą jest albumina – najliczniejsze białko krwi, wytwarzane przez wątrobę. Utrzymuje wodę w naczyniach i przenosi wiele substancji; jej spadek świadczy o niedożywieniu, chorobie wątroby albo utracie białka.

Frakcja alfa-1 zawiera m.in. alfa-1-antytrypsynę, która chroni płuca i wątrobę przed własnymi enzymami. Frakcja alfa-2 to głównie haptoglobina i alfa-2-makroglobulina – obie rosną w stanie zapalnym, a druga szczególnie w zespole nerczycowym. W frakcji beta są transferyna (przenosi żelazo), część dopełniacza i lipoproteiny. Frakcję gamma tworzą immunoglobuliny, czyli przeciwciała, wytwarzane przez komórki plazmatyczne szpiku.

Kiedy wykonuje się proteinogram

Lekarz zleca to badanie krwi, gdy inne badania laboratoryjne dają niepokojący sygnał, ale nie wyjaśniają jego przyczyny. Typowe powody to:

• nieprawidłowe białko całkowite – zbyt wysokie albo zbyt niskie,
• bardzo przyspieszony odczyn Biernackiego (OB) bez jasnej przyczyny,
• podejrzenie szpiczaka plazmocytowego lub innej choroby komórek plazmatycznych: bóle kości, niedokrwistość, podwyższony wapń, pogorszenie pracy nerek, nawracające infekcje,
• przewlekłe choroby wątroby, zwłaszcza podejrzenie marskości,
• obrzęki i białko w moczu, gdy trzeba ocenić zespół nerczycowy,
• przewlekłe choroby zapalne i autoimmunologiczne,
• podejrzenie niedoboru odporności (bardzo niska frakcja gamma) lub niedoboru alfa-1-antytrypsyny,
• kontrola chorych z wykrytym wcześniej białkiem monoklonalnym (MGUS).

Jak przygotować się do proteinogramu i jak wygląda pobranie

Krew pobiera się z żyły w zgięciu łokcia, zwykle do tej samej probówki co inne biochemiczne badania laboratoryjne. Większość laboratoriów zaleca przyjście rano i na czczo, a niektóre laboratoria przyjmują próbki do elektroforezy tylko w określone dni. Tłuszcze po obfitym posiłku zmętniają surowicę i mogą zaburzyć rozdział frakcji, a odwodnienie sztucznie podnosi stężenie wszystkich białek.

Na wynik tego badania laboratoryjnego wpływa też pozycja ciała i sposób pobrania. Długie zaciśnięcie opaski uciskowej albo zaciskanie pięści zagęszcza krew w żyle i zawyża białka. U osób, które przez dłuższy czas leżą, stężenie białek jest nieco niższe niż u chodzących. Osoba pobierająca krew w dobrym laboratorium zdejmuje opaskę możliwie szybko.

Jeżeli od niedawna przyjmujesz estrogeny, sterydy albo dostałeś dożylnie immunoglobuliny, powiedz o tym – mogą zmienić obraz poszczególnych frakcji. U dzieci normy różnią się od norm dorosłych, a laboratoria stosują dla nich osobne zakresy, zależne od wieku.

Normy proteinogramu i jak czytać wynik

Przykładowe zakresy dla dorosłych to około 55–68 procent albuminy, 1,5–4 procent alfa-1-globulin, 7–13 procent alfa-2-globulin, 8–15 procent beta-globulin i 11–20 procent gamma-globulin. Każde laboratorium ma jednak własne zakresy, zależne od metody – elektroforeza kapilarna i żelowa dają nieco inne liczby. Rozstrzyga zakres wydrukowany obok Twojego wyniku.

Wynik proteinogramu, jak wiele badań laboratoryjnych, czyta się całościowo. Pojedyncza frakcja minimalnie poza normą, przy prawidłowym kształcie wykresu i dobrym samopoczuciu, zwykle nie ma znaczenia. Ważniejsze są typowe układy zmian, porównanie z wcześniejszymi badaniami laboratoryjnymi i ewentualny komentarz diagnosty dopisany przez laboratorium, np. „widoczny prążek w strefie gamma – zalecana immunofiksacja”.

Nieprawidłowy proteinogram – najczęstsze obrazy

Ostry stan zapalny (np. zapalenie płuc) daje wzrost frakcji alfa-1 i alfa-2, bo wątroba produkuje więcej białek ostrej fazy; często idzie w parze z wysokim białkiem C-reaktywnym. W przewlekłym zapaleniu i chorobach autoimmunologicznych dochodzi szeroki, rozlany wzrost gamma-globulin – to tzw. obraz poliklonalny, bo przeciwciała produkuje wiele różnych komórek.

W badaniach laboratoryjnych osób z marskością wątroby albumina spada, a gamma-globuliny rosną tak, że szczyt beta zlewa się z gamma (tzw. mostek beta-gamma). W zespole nerczycowym albumina jest bardzo niska, bo ucieka z moczem, a alfa-2 wyraźnie rośnie; wtedy lekarz zleca też oznaczenie kreatyniny i badanie moczu.

Najważniejszym znaleziskiem jest wąski prążek, zwykle w strefie gamma lub beta – białko monoklonalne (białko M). Oznacza, że jeden klon komórek plazmatycznych produkuje identyczne przeciwciało w nadmiarze. Najczęściej jest to łagodny stan zwany MGUS, który wymaga jedynie kontroli, ale prążek może też towarzyszyć szpiczakowi plazmocytowemu, makroglobulinemii Waldenströma czy niektórym chłoniakom. Wtedy laboratoria wykonują dalsze badania laboratoryjne: immunofiksację, oznaczenie wolnych łańcuchów lekkich i badanie moczu na białko Bence’a-Jonesa.

Obniżona frakcja gamma, potwierdzona w kolejnym badaniu laboratoryjnym, może oznaczać niedobór odporności – wrodzony albo nabyty, np. po chemioterapii czy w przewlekłej białaczce limfocytowej. Bardzo niska alfa-1 nasuwa podejrzenie wrodzonego niedoboru alfa-1-antytrypsyny, a niska albumina bez innych zmian – niedożywienie lub utratę białka przez jelita.

Proteinogram na NFZ i prywatnie, wynik i dalsze kroki

Proteinogram zleca najczęściej internista, hematolog, reumatolog lub nefrolog w ramach diagnostyki; zlecić go może także lekarz rodzinny. Prywatnie można wykonać to badanie krwi bez skierowania – w Szczecinie robi je większość punktów pobrań, choć mniejsze laboratoria przesyłają próbki do laboratorium centralnego.

Na wynik czeka się zwykle od jednego do trzech dni roboczych. Dobrze, gdy laboratorium dołącza do liczb sam wykres elektroforezy – lekarz może wtedy ocenić jego kształt. Z wynikiem wybierz się do lekarza, który zlecił badanie; zabierz też wcześniejsze proteinogramy i inne badania laboratoryjne, bo porównanie w czasie jest bardzo pomocne.

Wykrycie białka monoklonalnego nie jest powodem do paniki, ale wymaga konsultacji hematologicznej i dalszych badań laboratoryjnych. Większość osób z MGUS przez całe życie nie choruje, potrzebuje jedynie okresowej kontroli w tym samym laboratorium.

Kiedy pilnie do lekarza

Sam proteinogram rzadko jest wynikiem alarmowym, dla którego laboratorium dzwoni do lekarza. Pilnej oceny wymagają jednak objawy, które mogą towarzyszyć nieprawidłowościom: silne bóle kości lub kręgosłupa, nagłe osłabienie, splątanie i wzmożone pragnienie (możliwy wysoki wapń), znaczne zmniejszenie ilości oddawanego moczu, duże obrzęki czy wysoka gorączka. Przy takich dolegliwościach nie czekaj na planową wizytę – zgłoś się na SOR lub zadzwoń pod 112.