PSA wolny (fPSA) i wskaźnik fPSA/PSA

Czym jest PSA wolny i po co liczy się wskaźnik fPSA/PSA

PSA, czyli antygen swoisty dla prostaty, to białko wytwarzane przez gruczoł krokowy. Większość PSA we krwi jest połączona z innymi białkami, a niewielka część krąży w postaci wolnej – stąd nazwa PSA wolny, w skrócie fPSA. Zwykłe oznaczenie PSA całkowitego mierzy sumę obu postaci.

Badania laboratoryjne pokazały, że proporcje między tymi postaciami różnią się w zależności od przyczyny podwyższonego PSA. Przy łagodnym rozroście prostaty udział PSA wolnego jest zwykle większy. Przy raku prostaty komórki nowotworowe wytwarzają PSA, które szybciej wiąże się z białkami krwi, więc udział postaci wolnej bywa mniejszy.

Dlatego samo stężenie PSA wolnego ma niewielkie znaczenie. Liczy się wskaźnik, czyli procent, jaki stanowi PSA wolny w stosunku do całkowitego. Laboratorium oblicza go automatycznie, gdy oba parametry oznacza się z jednej próbki. To badanie laboratoryjne nie stawia rozpoznania, ale pomaga lekarzowi ocenić, kogo skierować na dalsze badania, a u kogo wystarczy obserwacja.

Kiedy lekarz zleca PSA wolny

PSA wolny nie jest badaniem laboratoryjnym pierwszego wyboru i nie służy do badań przesiewowych. Zleca się go jako uzupełnienie badania krwi na PSA całkowity, gdy jego wynik nie daje jasnej odpowiedzi. Najczęstsze sytuacje to:

• PSA całkowity w tak zwanej szarej strefie, najczęściej około 4–10 ng/ml, przy prawidłowym badaniu prostaty przez odbyt,
• podwyższone PSA u mężczyzny z dużą, łagodnie powiększoną prostatą,
• decyzja, czy powtórzyć badania laboratoryjne za kilka miesięcy, czy wykonać rezonans magnetyczny prostaty,
• mężczyźni po wcześniejszej ujemnej biopsji, u których PSA nadal jest podwyższone.

Przygotowanie i pobranie krwi na PSA wolny

To badanie krwi z żyły, nie trzeba być na czczo. Obowiązują te same zasady co przy PSA całkowitym: 48 godzin bez wytrysku i jazdy na rowerze, pobranie przed badaniem urologicznym lub kilka dni po nim, kilka tygodni przerwy po biopsji i po wyleczeniu zapalenia prostaty.

W badaniach laboratoryjnych PSA wolny okazuje się jednak mniej trwały niż całkowity. W próbce, która długo czeka w temperaturze pokojowej, jego stężenie spada i wskaźnik może wyjść fałszywie niski, czyli bardziej niepokojący. Dlatego laboratoria zalecają, by krew szybko trafiła do analizy. Najlepiej oddać ją rano w punkcie pobrań, który wysyła próbki do laboratorium tego samego dnia.

Oba parametry muszą pochodzić z tej samej próbki i być oznaczone tą samą metodą w tym samym laboratorium. Nie wolno liczyć wskaźnika z wyników z dwóch różnych dni ani z dwóch różnych laboratoriów – taki wynik byłby bezwartościowy.

Wskaźnik fPSA/PSA – normy i interpretacja

Wynik PSA wolnego podaje się w ng/ml, a wskaźnik w procentach lub jako ułamek, na przykład 0,18 zamiast 18 %. Nie ma jednej, uniwersalnej granicy. W wielu laboratoriach przyjmuje się, że wskaźnik powyżej około 25 % przemawia raczej za łagodnym rozrostem prostaty, a poniżej około 10–15 % wiąże się z większym prawdopodobieństwem raka. Wartości pośrednie to strefa niepewności.

Progi zależą od metody oznaczenia, producenta odczynników i zakresu PSA całkowitego, dlatego laboratoria podają na wydruku własne wartości odniesienia. Rozstrzyga zakres z wydruku laboratorium i ocena urologa, który bierze pod uwagę także wiek, objętość prostaty, wynik badania przez odbyt i wywiad rodzinny.

Wskaźnik z tego badania laboratoryjnego ma największą wartość przy PSA całkowitym w szarej strefie. Przy bardzo wysokim PSA, na przykład kilkudziesięciu ng/ml, jego znaczenie jest małe – wtedy i tak potrzebna jest dalsza diagnostyka. Przy bardzo niskim PSA wskaźnik zwykle nie jest potrzebny.

Niski wskaźnik fPSA/PSA – co może oznaczać

Niski udział PSA wolnego oznacza, że ryzyko raka prostaty jest większe niż przeciętne przy danym PSA całkowitym. Nie jest to jednak rozpoznanie raka. Wielu mężczyzn z niskim wskaźnikiem nie ma nowotworu. Wynik bywa też fałszywie niski, gdy próbka zbyt długo czekała na analizę albo gdy prostata jest w stanie zapalnym.

Zwykle kolejnym krokiem jest rezonans magnetyczny prostaty, a w zależności od jego wyniku – biopsja lub obserwacja z powtarzaniem badań laboratoryjnych. Decyzję zawsze podejmuje urolog wspólnie z pacjentem.

Wysoki wskaźnik fPSA/PSA – co oznacza

Wysoki udział PSA wolnego przemawia za tym, że podwyższone PSA całkowite wynika raczej z łagodnego powiększenia prostaty. To uspokajający wynik badania laboratoryjnego, ale nie gwarancja. Lekarz często zaleca wtedy obserwację i powtarzanie PSA w odstępach kilku lub kilkunastu miesięcy, najlepiej w tym samym laboratorium.

Przy objawach ze strony dróg moczowych urolog może zlecić dodatkowo badanie ogólne moczu, USG układu moczowego i ocenę zalegania moczu po mikcji, a u części mężczyzn także oznaczenie testosteronu. Leczenie objawów powiększenia prostaty to osobna decyzja, niezależna od samego wyniku wskaźnika.

PSA wolny na NFZ i prywatnie

Na NFZ PSA wolny zleca zwykle urolog w ramach diagnostyki podwyższonego PSA; lekarz rodzinny częściej zleca jedynie PSA całkowity. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania, ale sensowne jest tylko razem z PSA całkowitym, z tej samej próbki. W Szczecinie wiele punktów pobrań oferuje oba oznaczenia jako jedno zlecenie.

Wynik z laboratorium jest zwykle dostępny w ciągu jednego lub dwóch dni roboczych. Na wizytę u urologa zabierz wszystkie wcześniejsze wyniki PSA, opis USG, jeśli był wykonany, oraz listę przyjmowanych leków. Przydatne mogą być też inne niedawne badania laboratoryjne, zwłaszcza badanie moczu.

Kiedy nie czekać na wynik PSA wolnego

Niezależnie od wyników badań laboratoryjnych pilnej pomocy wymaga zatrzymanie moczu, gorączka z dreszczami i bólem w kroczu, krew w moczu ze skrzepami oraz silne bóle kości z osłabieniem kończyn. Wtedy jedź na SOR lub dzwoń pod 112.