Pakiet badań dla mężczyzn

Czym jest pakiet badań dla mężczyzn i co sprawdza

Mężczyźni rzadziej niż kobiety chodzą do lekarza profilaktycznie i częściej zgłaszają się dopiero wtedy, gdy coś boli. Tymczasem choroby, na które chorują najczęściej – miażdżyca, cukrzyca typu 2, stłuszczenie wątroby, nadciśnienie, a z wiekiem także choroby prostaty – długo rozwijają się bez objawów.

Pakiet dla mężczyzn łączy podstawowe badania laboratoryjne, oceniające krew, cukier, cholesterol, wątrobę i nerki, z dwoma badaniami typowo męskimi: PSA, czyli antygenem związanym z prostatą, oraz testosteronem, głównym męskim hormonem płciowym. Do wszystkich oznaczeń laboratorium wystarczy jedno badanie krwi i jedno badanie moczu.

Wyniki tych badań laboratoryjnych to dobry punkt wyjścia do rozmowy z lekarzem rodzinnym. Pozwalają wcześnie zauważyć problemy, które w dużej mierze zależą od stylu życia: diety, ruchu, alkoholu i masy ciała.

Co wchodzi w skład pakietu dla mężczyzn

Pierwszy składnik to morfologia krwi. To badanie krwi pokazuje hemoglobinę oraz krwinki czerwone, białe i płytki. Niedokrwistość wykryta w badaniu laboratoryjnym u mężczyzny zawsze wymaga wyjaśnienia, bo często wynika z utajonego krwawienia z przewodu pokarmowego.

Drugi to PSA całkowity, antygen swoisty dla prostaty. To białko wytwarzane przez gruczoł krokowy. Jego stężenie we krwi rośnie przy raku prostaty, ale także przy łagodnym rozroście, zapaleniu prostaty czy po mechanicznym podrażnieniu. To badanie laboratoryjne nie jest więc testem na raka. Przy wyniku granicznym lekarz może zlecić oznaczenie wolnego PSA i wskaźnika fPSA/PSA, które pomaga ocenić ryzyko.

Trzeci to testosteron całkowity. Odpowiada za libido, erekcję, masę mięśniową, gęstość kości, produkcję krwinek i samopoczucie. Jego poziom w kolejnych badaniach laboratoryjnych spada powoli z wiekiem, szybciej przy otyłości i cukrzycy. Część testosteronu krąży związana z białkiem SHBG, dlatego przy wynikach granicznych lekarz może dołączyć oznaczenie globuliny SHBG, a laboratorium wyliczy wtedy testosteron wolny.

Czwarty i piąty to glukoza na czczo oraz lipidogram. Pokazują ryzyko cukrzycy i miażdżycy. U mężczyzn choroby serca pojawiają się średnio około 10 lat wcześniej niż u kobiet. Z lipidogramu laboratorium wylicza także cholesterol nie-HDL.

Szósty to ALT, enzym wątrobowy. Podwyższony wynik z laboratorium u mężczyzn najczęściej wiąże się ze stłuszczeniem wątroby z powodu nadwagi lub alkoholu. Siódmy to kreatynina z eGFR, pokazująca, jak sprawnie pracują nerki – wskaźnik eGFR laboratoria podają zwykle razem z kreatyniną.

Ósmy składnik to badanie ogólne moczu. Może ujawnić krew w moczu, białko, glukozę lub cechy zakażenia. Krew w moczu u dorosłego mężczyzny zawsze wymaga wyjaśnienia przez lekarza.

Kiedy mężczyzna powinien wykonać ten pakiet

Część podstawowych badań laboratoryjnych warto wykonywać regularnie już po 30. roku życia, a po 40. zwykle raz w roku – częstotliwość najlepiej ustalić z lekarzem. Pakiet jest szczególnie przydatny, gdy:

• masz nadwagę, otyłość brzuszną, nadciśnienie lub palisz papierosy
• w rodzinie występowały zawały, udary, cukrzyca lub rak prostaty
• pojawiają się zaburzenia erekcji, spadek libido, przewlekłe zmęczenie, spadek masy mięśniowej
• masz częstsze oddawanie moczu, słaby strumień, uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza, wstawanie w nocy
• regularnie pijesz alkohol lub przyjmujesz leki obciążające wątrobę
• planujesz intensywne treningi lub stosujesz odżywki i preparaty hormonalne

Jak przygotować się do badania krwi i moczu

Do laboratorium przyjdź rano, najlepiej między 7 a 10. Testosteron ma wyraźny rytm dobowy i jest najwyższy rano, a po południu może być o kilkadziesiąt procent niższy – wynik z popołudnia łatwo błędnie uznać za niedobór. Bądź na czczo, bo glukoza i triglicerydy po posiłku rosną.

PSA jest badaniem laboratoryjnym wrażliwym na podrażnienie prostaty. Wytrysk, długa jazda na rowerze, badanie prostaty przez odbyt, cewnikowanie i zakażenie dróg moczowych mogą przejściowo podnieść wynik. Dlatego przez około dwa dni przed badaniem unikaj tych czynników, a przy infekcji odłóż badanie o kilka tygodni.

Niektóre leki stosowane przy łagodnym rozroście prostaty obniżają PSA mniej więcej o połowę, co lekarz musi uwzględnić. Preparaty z testosteronem i niektóre odżywki zmieniają wyniki hormonów oznaczanych w laboratoriach. W Szczecinie pakiet dla mężczyzn przyjmuje większość laboratoriów, wiele z nich bez zapisów.

Normy i jak czytać wyniki pakietu dla mężczyzn

Każde laboratorium podaje własne zakresy referencyjne, zależne od metody i analizatora – wartości w tabeli powyżej są orientacyjne. Dotyczy to szczególnie testosteronu, który różne laboratoria podają w nmol/l lub ng/dl, z odmiennymi granicami normy.

Dla PSA często podaje się próg około 4 ng/ml, ale to uproszczenie. U młodszych mężczyzn niepokojące mogą być już niższe wartości, a z wiekiem PSA naturalnie rośnie wraz z wielkością prostaty. Ważniejsza od pojedynczego wyniku bywa dynamika – szybki wzrost w kolejnych latach. Dlatego warto powtarzać to badanie laboratoryjne w tym samym laboratorium.

Niskiego testosteronu nie rozpoznaje się na podstawie jednego wyniku. Zalecenia urologiczne wymagają co najmniej dwóch porannych pomiarów oraz objawów, takich jak spadek libido czy zaburzenia erekcji. Pojedynczy niski wynik z laboratorium, zwłaszcza po nieprzespanej nocy, w czasie choroby lub po intensywnym wysiłku, często jest przejściowy.

Co mogą oznaczać nieprawidłowe wyniki

Podwyższone PSA nie oznacza raka. Najczęściej wynika z łagodnego rozrostu prostaty lub stanu zapalnego. Decyzję o dalszych krokach – powtórzeniu badania laboratoryjnego, rezonansie magnetycznym prostaty czy biopsji – podejmuje urolog. Badanie PSA ma też ograniczenia: może wykryć nowotwory, które nigdy nie zagroziłyby zdrowiu, dlatego europejskie towarzystwa urologiczne zalecają, by mężczyźni od około 50. roku życia, a przy obciążeniu rodzinnym od 45., podejmowali decyzję o badaniu po rozmowie z lekarzem.

Niski testosteron często wiąże się z otyłością, cukrzycą, brakiem snu i przewlekłym stresem; rzadziej z chorobą jąder lub przysadki. Wysoki testosteron u mężczyzny najczęściej wynika z przyjmowania preparatów hormonalnych. Leczenia hormonalnego nie wolno zaczynać na własną rękę – zawsze wymaga diagnostyki i nadzoru lekarza.

Wysokie ALT, glukoza czy LDL to sygnał, że warto zmienić styl życia i omówić z lekarzem dalsze badania laboratoryjne. Wysoka kreatynina, krew lub białko w moczu wymagają oceny nerek i dróg moczowych.

Pakiet na NFZ i prywatnie, kiedy pilnie do lekarza

Lekarz rodzinny może na NFZ zlecić morfologię, PSA, glukozę, lipidogram, ALT, kreatyninę i badanie ogólne moczu. Testosteron zleca zwykle lekarz specjalista, np. urolog, endokrynolog lub androlog, w ramach diagnostyki. Odpłatnie, bez skierowania, wszystkie te badania laboratoryjne wykonuje większość laboratoriów. Z wynikami idź do lekarza rodzinnego, a przy podwyższonym PSA lub dolegliwościach ze strony prostaty – do urologa.

Pilnej pomocy wymaga nagłe zatrzymanie moczu z bólem i rozpieraniem w podbrzuszu, gorączka z dreszczami i bólem przy oddawaniu moczu, duża ilość krwi w moczu ze skrzepami lub silny ból w okolicy lędźwiowej. W takich sytuacjach jedź na SOR lub dzwoń pod numer 112. Laboratoria informują też lekarza o wynikach krytycznych.