Toksoplazmoza – przeciwciała IgG i IgM

Czym jest toksoplazmoza i co mierzy badanie przeciwciał

Toksoplazmoza to choroba wywoływana przez pierwotniaka Toxoplasma gondii. Jego głównym żywicielem są koty, które wydalają formy przetrwalnikowe z kałem. Człowiek zakaża się najczęściej, jedząc surowe lub niedogotowane mięso (np. tatar, niedosmażone steki, surowe wędliny), niemyte warzywa i owoce albo mając kontakt z ziemią lub kocią kuwetą. U większości zdrowych osób zakażenie przebiega bezobjawowo lub jak lekkie przeziębienie z powiększonymi węzłami chłonnymi i zostawia trwałą odporność.

Problem pojawia się w dwóch sytuacjach. Pierwsza to pierwsze zakażenie w czasie ciąży – pasożyt może przejść przez łożysko i uszkodzić płód, zwłaszcza jego oczy i mózg. Druga to znacznie osłabiona odporność, np. w nieleczonym zakażeniu wykrytym w teście w kierunku HIV czy po przeszczepieniu, gdy uśpiony pasożyt może się uaktywnić. Dlatego to badanie laboratoryjne ma największe znaczenie u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i osób z obniżoną odpornością.

Laboratoria nie szukają w tym badaniu samego pasożyta, lecz przeciwciał, które wytwarza układ odpornościowy. Przeciwciała IgM pojawiają się jako pierwsze, zwykle w ciągu 1–2 tygodni od zakażenia. Przeciwciała IgG pojawiają się nieco później i utrzymują się przez całe życie – są śladem przebytego zakażenia i oznaczają odporność. Większość laboratoriów oznacza obie klasy przeciwciał w jednym badaniu laboratoryjnym.

Kiedy wykonać badanie w kierunku toksoplazmozy

Przesiewowe badania laboratoryjne w kierunku toksoplazmozy wykonuje się przede wszystkim w związku z ciążą. W Polsce badanie przeciwciał należy do badań zalecanych na początku ciąży, jeśli kobieta nie ma wcześniejszego wyniku potwierdzającego obecność IgG. U kobiet bez odporności to badanie laboratoryjne powtarza się w kolejnych trymestrach zgodnie ze standardem opieki okołoporodowej.

• Planowanie ciąży – najlepszy moment, by poznać swój stan odporności; badanie wchodzi zwykle w skład pakietu przed ciążą.
• Początek ciąży i kontrola w jej trakcie u kobiet z ujemnym IgG.
• Powiększone węzły chłonne, zwłaszcza na szyi, z osłabieniem i stanem podgorączkowym, gdy inne przyczyny wykluczono.
• Zapalenie siatkówki i naczyniówki oka – toksoplazmoza jest jedną z częstszych przyczyn.
• Osoby zakażone HIV, przed przeszczepieniem i w trakcie leczenia osłabiającego odporność.
• Noworodki matek, u których podejrzewano zakażenie w ciąży.

Jak przygotować się do badania krwi na toksoplazmozę

Krew do oznaczenia pobiera się z żyły w zgięciu łokcia, a post nie jest potrzebny – takie badanie krwi przeprowadzają niemal wszystkie laboratoria. Laboratorium oznacza przeciwciała IgG i IgM w surowicy, najczęściej obie klasy jednocześnie. Nie trzeba odstawiać leków. Najważniejsze, by mieć przy sobie wcześniejsze wyniki – w diagnostyce toksoplazmozy porównanie dwóch badań laboratoryjnych wykonanych w odstępie kilku tygodni często mówi więcej niż pojedynczy wynik.

Laboratoria używają testów różnych producentów, które mają odmienne progi i jednostki. Dlatego jeśli badanie powtarzasz w ciąży, wybierz to samo laboratorium. Niektóre laboratoria przechowują próbkę przez pewien czas, co pozwala w razie wątpliwości zbadać ją ponownie razem z nową.

Jak czytać wynik IgG i IgM w kierunku toksoplazmozy

Interpretacja tego badania laboratoryjnego zawsze dotyczy obu klas przeciwciał razem. Poniżej najczęstsze sytuacje – ostateczną ocenę przeprowadza lekarz, opierając się na opisie z laboratorium.

• IgG ujemne, IgM ujemne – brak kontaktu z pasożytem i brak odporności. W ciąży trzeba szczególnie przestrzegać zasad zapobiegania i powtarzać badania laboratoryjne zgodnie z zaleceniem lekarza.
• IgG dodatnie, IgM ujemne – zakażenie przebyte w przeszłości, odporność. Jeśli wynik uzyskano przed ciążą lub na jej początku, dziecku zwykle nic nie grozi.
• IgG dodatnie, IgM dodatnie – możliwe świeże zakażenie, ale równie dobrze może to być zakażenie sprzed wielu miesięcy, bo IgM potrafią utrzymywać się długo. Potrzebny jest test awidności IgG.
• IgG ujemne, IgM dodatnie – może to być bardzo wczesne zakażenie albo wynik fałszywie dodatni. Badanie powtarza się po 2–3 tygodniach w tym samym laboratorium; pojawienie się IgG potwierdza świeże zakażenie.

Test awidności IgG – kiedy nastąpiło zakażenie

Awidność to siła, z jaką przeciwciała wiążą się z pasożytem; jej oznaczenie wykonują większe laboratoria, a mniejsze przesyłają próbkę dalej. Na początku zakażenia przeciwciała IgG wiążą się słabo (niska awidność), a z upływem miesięcy coraz mocniej (wysoka awidność). Wysoka awidność oznacza, że zakażenie nastąpiło co najmniej kilka miesięcy wcześniej – zwykle przyjmuje się ponad 3–4 miesiące, w zależności od testu. Jeśli takie badanie laboratoryjne wykonano w pierwszym trymestrze i awidność jest wysoka, zakażenie najpewniej nastąpiło przed ciążą.

Niska lub pośrednia awidność nie przesądza o świeżym zakażeniu, bo u niektórych osób utrzymuje się długo. Wtedy lekarz kieruje pacjentkę do ośrodka referencyjnego współpracującego ze specjalistycznymi laboratoriami, gdzie wykonuje się dodatkowe badania laboratoryjne, a w razie potrzeby badanie płynu owodniowego metodą PCR. Przy potwierdzonym zakażeniu w ciąży stosuje się leczenie, które zmniejsza ryzyko przeniesienia pasożyta na dziecko – decyzję podejmuje lekarz.

Jak zapobiegać toksoplazmozie, gdy nie masz odporności

Ujemny wynik IgG z laboratorium to nie powód do niepokoju, ale sygnał, by w ciąży przestrzegać kilku prostych zasad. Pomagają one także uniknąć innych zakażeń groźnych dla płodu, w tym cytomegalii.

• Jedz mięso dobrze wysmażone lub ugotowane; unikaj tatara, surowych wędlin i niedopieczonych potraw.
• Dokładnie myj warzywa, owoce i zioła, a po krojeniu surowego mięsa myj ręce, deski i noże.
• Prace w ogrodzie wykonuj w rękawiczkach.
• Jeśli masz kota, poproś domownika o codzienne sprzątanie kuwety; nie karm kota surowym mięsem.
• Pij tylko wodę pewnego pochodzenia i unikaj niepasteryzowanego mleka koziego.

Badanie na NFZ, prywatnie i kiedy pilnie do lekarza

W ciąży badanie przeciwciał w kierunku toksoplazmozy zleca na NFZ ginekolog lub położna prowadząca ciążę. Poza ciążą badanie zleca lekarz specjalista w ramach diagnostyki, np. lekarz chorób zakaźnych lub okulista. Prywatnie to badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania – w Szczecinie oferuje je większość laboratoriów, często razem z badaniem w kierunku różyczki i cytomegalii albo w ramach pakietu badań przed planowaną ciążą. Wynik tego badania laboratoryjnego jest gotowy zwykle po 1–3 dniach roboczych.

Jeśli w ciąży wynik wskazuje na możliwe świeże zakażenie, skontaktuj się z lekarzem prowadzącym w ciągu kilku dni – nie odkładaj tego do kolejnej planowej wizyty. Pilnie, nawet tego samego dnia, zgłoś się do okulisty przy nagłym pogorszeniu widzenia, mroczkach lub bólu oka. Osoby z obniżoną odpornością powinny szukać natychmiastowej pomocy (SOR) przy silnym bólu głowy, gorączce, drgawkach czy niedowładach.