Mononukleoza (EBV) – przeciwciała

Czym jest mononukleoza i wirus EBV

Mononukleoza zakaźna to choroba wywoływana najczęściej przez wirus Epsteina-Barr (EBV) z rodziny herpeswirusów. Wirus przenosi się głównie przez ślinę – stąd potoczna nazwa „choroba pocałunków” – ale także przez wspólne kubki, sztućce czy zabawki. Większość ludzi zakaża się w dzieciństwie lub młodości; u małych dzieci zakażenie często przebiega bezobjawowo albo jak zwykłe przeziębienie. Po zakażeniu wirus pozostaje w organizmie w formie uśpionej do końca życia.

Pełnoobjawowa mononukleoza dotyczy najczęściej nastolatków i młodych dorosłych. Typowe są: wysoka gorączka, silny ból gardła z białym nalotem na migdałkach, powiększone węzły chłonne na szyi, duże zmęczenie, czasem obrzęk powiek i powiększenie śledziony oraz wątroby. Objawy mogą przypominać anginę bakteryjną, dlatego badania laboratoryjne są ważne dla właściwego rozpoznania i uniknięcia niepotrzebnego antybiotyku.

Badanie laboratoryjne przeciwciał EBV pokazuje, jak układ odpornościowy odpowiedział na wirusa. Laboratoria oznaczają kilka rodzajów przeciwciał skierowanych przeciw różnym częściom wirusa: VCA IgM, VCA IgG i EBNA IgG. Ich zestawienie pozwala ocenić, czy zakażenie jest świeże, czy przebyte dawno temu. Laboratorium podaje wynik każdego z nich osobno, a niektóre laboratoria dołączają krótki komentarz interpretacyjny.

Kiedy wykonuje się badanie w kierunku mononukleozy

Lekarz zleca to badanie laboratoryjne przy objawach sugerujących mononukleozę, gdy obraz kliniczny nie jest jednoznaczny, a także przy niektórych problemach zdrowotnych o niejasnej przyczynie.

• Gorączka, ból gardła i powiększone węzły chłonne, zwłaszcza u nastolatka lub młodego dorosłego.
• Angina, która nie ustępuje po kilku dniach lub z ujemnym wynikiem badania w kierunku paciorkowca.
• Wysypka po przyjęciu niektórych antybiotyków z grupy penicylin podczas „anginy” – typowa dla mononukleozy.
• Powiększona śledziona lub wątroba w badaniu lekarskim lub USG.
• Nieprawidłowa morfologia z laboratorium, z dużą liczbą limfocytów i limfocytami atypowymi w rozmazie.
• Podwyższone w badaniach laboratoryjnych enzymy wątrobowe bez jasnej przyczyny.
• Przedłużające się zmęczenie i stan podgorączkowy po infekcji.

Jak przygotować się do badania krwi na EBV

Przeciwciała przeciw EBV oznacza się w surowicy krwi pobranej z żyły – to zwykłe badanie krwi, bez konieczności postu. Ponieważ lekarz zwykle zleca równocześnie inne badania laboratoryjne, np. morfologię i próby wątrobowe, wygodnie jest przyjść rano. Laboratorium wykonuje oznaczenia metodą immunochemiczną na automatycznych analizatorach, a część laboratoriów oferuje także szybki test na tzw. przeciwciała heterofilne (dawniej odczyn Paula-Bunnella), który daje wynik w kilka minut.

Szybki test heterofilny jest prosty, ale u dzieci poniżej około 4. roku życia i w pierwszym tygodniu choroby często bywa fałszywie ujemny. Dlatego dokładniejszym badaniem laboratoryjnym są przeciwciała swoiste VCA i EBNA, które oznaczają praktycznie wszystkie większe laboratoria.

Jak czytać wynik przeciwciał EBV

Przeciwciała VCA IgM pojawiają się na początku choroby i znikają po kilku tygodniach lub miesiącach. VCA IgG pojawiają się prawie równocześnie i utrzymują się przez całe życie. EBNA IgG powstają dopiero po kilku tygodniach lub miesiącach od zakażenia i również zostają na zawsze. Na tej podstawie laboratoria i lekarze wyróżniają kilka typowych układów wyników tego badania laboratoryjnego.

• Wszystkie ujemne – brak kontaktu z wirusem; objawy mają inną przyczynę (u małych dzieci możliwe bardzo wczesne zakażenie).
• VCA IgM dodatnie, VCA IgG dodatnie, EBNA ujemne – świeże zakażenie, czyli ostra mononukleoza.
• VCA IgG dodatnie, EBNA dodatnie, VCA IgM ujemne – zakażenie przebyte w przeszłości; obecne objawy najpewniej mają inną przyczynę. Taki układ ma większość dorosłych.
• VCA IgM dodatnie przy dodatnim EBNA – zwykle zakażenie przebyte z reaktywacją lub nieswoistą reakcją; czasem trzeba wykonać dodatkowe badania laboratoryjne, np. awidność IgG lub EBV DNA w laboratorium specjalistycznym.

Inne badania laboratoryjne w mononukleozie

W mononukleozie bardzo pomocna jest morfologia krwi. Zwykle pokazuje zwiększoną liczbę krwinek białych, w tym limfocytów, a w rozmazie krwi oglądanym pod mikroskopem widać tzw. limfocyty atypowe (reaktywne), czyli pobudzone komórki odpornościowe. Czasem obniża się liczba płytek krwi. U wielu chorych laboratorium wykazuje umiarkowany wzrost enzymów wątrobowych, np. aminotransferazy ALT – zwykle wracają one do normy w ciągu kilku tygodni, co lekarz sprawdza kontrolnym badaniem laboratoryjnym.

Ponieważ ból gardła z nalotem może być też anginą paciorkowcową, lekarz czasem zleca wymaz z gardła lub szybki test na paciorkowca. Gdy przeciwciała EBV są ujemne, a objawy przypominają mononukleozę, rozważa się inne przyczyny, m.in. zakażenie wirusem cytomegalii lub toksoplazmozę.

Leczenie i powrót do aktywności

Mononukleoza zwykle mija samoistnie w ciągu 2–4 tygodni, a wyniki badań laboratoryjnych stopniowo się normalizują, choć zmęczenie może utrzymywać się dłużej. Leczenie polega na odpoczynku, piciu płynów i łagodzeniu gorączki oraz bólu gardła według zaleceń lekarza. Antybiotyki nie działają na wirusy; niektóre z nich, zwłaszcza z grupy penicylin, mogą u chorego wywołać rozległą wysypkę.

Ze względu na możliwe powiększenie śledziony przez kilka tygodni należy unikać sportów kontaktowych, podnoszenia ciężarów i intensywnego wysiłku – uraz brzucha mógłby doprowadzić do pęknięcia śledziony. O powrocie do sportu decyduje lekarz, czasem po kontrolnym USG i powtórnych badaniach laboratoryjnych. Ponieważ wirus długo jest obecny w ślinie, warto przez pewien czas nie dzielić się kubkami i sztućcami.

Badanie na NFZ, prywatnie i kiedy pilnie do lekarza

Na NFZ przeciwciała EBV zleca zwykle lekarz specjalista w ramach diagnostyki – lekarz chorób zakaźnych, pediatra w szpitalu, hematolog – a morfologię i próby wątrobowe może zlecić lekarz rodzinny. Prywatnie to badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania; w Szczecinie przeciwciała EBV oznacza większość laboratoriów, a wynik z laboratorium jest gotowy zwykle po 1–3 dniach roboczych.

Natychmiastowej pomocy (SOR, 112) wymagają: nagły, silny ból brzucha, zwłaszcza po lewej stronie, z osłabieniem lub omdleniem (możliwe pęknięcie śledziony), trudności w oddychaniu lub połykaniu śliny z powodu obrzęku migdałków, a także żółtaczka, krwawienia czy objawy neurologiczne. Do lekarza w ciągu doby zgłoś się, gdy gorączka trwa ponad tydzień, dziecko mało pije i oddaje mało moczu albo pojawia się wysypka.