Antybiogram

Czym jest antybiogram i co pokazuje

Antybiogram to badanie laboratoryjne, które odpowiada na pytanie: jakie antybiotyki zadziałają na bakterię wywołującą zakażenie u konkretnego pacjenta. Bakterie tego samego gatunku mogą bardzo się różnić. Jedna pałeczka okrężnicy z pęcherza moczowego ulegnie popularnemu lekowi, inna, pochodząca od pacjenta po wielu kuracjach, może być oporna na kilka grup antybiotyków naraz.

To badanie laboratoryjne zawsze następuje po posiewie. Najpierw laboratorium hoduje bakterie z pobranego materiału – moczu, krwi, wymazu, kału, plwociny czy ropy z rany – i ustala, jaki to gatunek. Dopiero gdy wyhoduje drobnoustrój, który może odpowiadać za chorobę, sprawdza jego wrażliwość na wybrane antybiotyki. Dlatego na skierowaniach spotyka się zapis „posiew z antybiogramem”.

W tym badaniu laboratoryjnym laboratoria stosują kilka metod. W metodzie krążkowej na płytkę z bakteriami kładzie się krążki bibuły nasączone antybiotykami i mierzy strefę, w której bakterie nie urosły. W innych metodach bakterie rosną w coraz wyższych stężeniach leku, a wynik podaje się jako MIC, czyli minimalne stężenie hamujące. Coraz więcej laboratoriów korzysta z automatycznych analizatorów, które skracają czas oczekiwania.

Kiedy lekarz zleca posiew z antybiogramem

Wiele prostych zakażeń leczy się bez badań laboratoryjnych, empirycznie, czyli lekiem dobranym na podstawie wiedzy o najczęstszych bakteriach i ich typowej wrażliwości. Posiew z antybiogramem ma jednak duże znaczenie, gdy zakażenie jest ciężkie, nawraca lub nie ustępuje mimo leczenia. Wynik tego badania laboratoryjnego pozwala wtedy zamienić antybiotyk „na wszelki wypadek” na lek celowany.

• nawracające lub powikłane zakażenia układu moczowego, zakażenia u kobiet w ciąży, mężczyzn i dzieci,
• zakażenia u pacjentów w szpitalu, w domu opieki, z cewnikiem lub po niedawnych antybiotykach,
• posocznica i podejrzenie zakażenia krwi – wtedy pobiera się posiewy krwi przed podaniem leków,
• zakażone rany, ropnie, zakażenia kości i stawów,
• brak poprawy po 2–3 dniach leczenia antybiotykiem,
• wykrycie paciorkowca GBS u ciężarnej uczulonej na penicylinę.

Jak przygotować się do posiewu z antybiogramem

Przygotowanie do tego badania laboratoryjnego zależy od materiału. Najważniejsza zasada jest wspólna: próbkę pobiera się przed pierwszą dawką antybiotyku. Lek już przyjmowany może zahamować wzrost bakterii w laboratorium, a wtedy posiew wyjdzie ujemny mimo zakażenia, i nie będzie z czego wykonać antybiogramu.

Do posiewu moczu oddaje się pierwszą poranną porcję lub mocz, który był w pęcherzu co najmniej 4 godziny, ze środkowego strumienia, po dokładnym umyciu okolic intymnych, do jałowego pojemnika. To inne badanie moczu niż badanie ogólne, choć często zleca się je razem. Wymaz z gardła pobiera się przed jedzeniem i myciem zębów, a kał do posiewu kału – do jałowego pojemnika, bez kontaktu z wodą z toalety.

Posiewy krwi pobiera personel medyczny, zwykle w szpitalu, do specjalnych butelek z podłożem, często z dwóch miejsc. To inne badanie krwi niż zwykła morfologia, bo krew nie trafia do analizatora, lecz do cieplarki w laboratorium mikrobiologicznym, gdzie przez kilka dni sprawdza się, czy rosną w niej bakterie.

Jak czytać antybiogram – litery S, I, R i wartość MIC

Wynik tego badania laboratoryjnego ma postać tabeli. W pierwszej kolumnie są nazwy antybiotyków, obok litera oznaczająca kategorię wrażliwości, a czasem wartość MIC. W Polsce laboratoria stosują zasady europejskiego komitetu EUCAST, które polski ośrodek referencyjny tłumaczy i udostępnia mikrobiologom.

• S – wrażliwy: przy standardowym dawkowaniu antybiotyk ma duże szanse zadziałać.
• I – wrażliwy przy zwiększonej ekspozycji: lek zadziała, jeśli zostanie podany w większej dawce, częściej lub inną drogą albo gdy skupia się w miejscu zakażenia, na przykład w moczu. Dawniej literę I rozumiano jako „średnio wrażliwy”, co bywało mylące.
• R – oporny: duże prawdopodobieństwo, że leczenie tym lekiem się nie powiedzie.
• MIC – im niższa wartość w porównaniu z progiem dla danego leku, tym bakteria wrażliwsza; nie należy jednak porównywać liczb MIC różnych antybiotyków ze sobą.

Oporność bakterii – co oznaczają skróty na wyniku

Czasem laboratorium dopisuje na wyniku informację o szczególnym mechanizmie oporności. To ważne nie tylko dla leczenia, lecz także dla bezpieczeństwa innych pacjentów, bo takie bakterie mogą się szerzyć w szpitalach i domach opieki.

• MRSA – gronkowiec złocisty oporny na metycylinę, czyli na większość antybiotyków beta-laktamowych,
• ESBL – bakterie wytwarzające enzymy rozkładające wiele penicylin i cefalosporyn,
• VRE – enterokoki oporne na wankomycynę,
• CPE, w tym szczepy NDM i KPC – pałeczki jelitowe wytwarzające karbapenemazy, oporne nawet na antybiotyki ostatniego rzutu; w Polsce od lat stanowią poważny problem.

Kiedy antybiogram nie jest potrzebny

Antybiogram ma sens tylko wtedy, gdy wyhodowana bakteria rzeczywiście wywołuje chorobę. Laboratoria nie wykonują go dla flory fizjologicznej, czyli bakterii, które naturalnie żyją na skórze, w gardle czy w jelicie. Przy bezobjawowej obecności bakterii w moczu, poza ciążą i niektórymi zabiegami urologicznymi, zwykle się jej nie leczy, nawet jeśli antybiogram jest dostępny.

Żadne badanie laboratoryjne nie zastępuje lekarza. Antybiotyk oznaczony literą S nie zawsze jest najlepszym wyborem – liczy się też miejsce zakażenia, uczulenia, choroby nerek i wątroby, ciąża oraz działania niepożądane. Nie lecz się samodzielnie na podstawie wydruku i nie sięgaj po antybiotyki pozostałe z poprzedniej kuracji.

Przy ciężkich zakażeniach lekarz łączy wynik antybiogramu z innymi badaniami krwi, takimi jak CRP czy prokalcytonina, marker zakażenia bakteryjnego, które pomagają ocenić, czy leczenie działa.

Antybiogram na NFZ i prywatnie, ile trwa

Na NFZ posiew z antybiogramem może zlecić lekarz rodzinny, na przykład przy zakażeniu układu moczowego, oraz każdy specjalista w ramach diagnostyki. Prywatnie to badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania, wybierając posiew odpowiedniego materiału – antybiogram jest wtedy zwykle w cenie badania, jeśli wyhodowano bakterię chorobotwórczą. W Szczecinie większość punktów pobrań i laboratoriów przyjmuje mocz, wymazy i kał do posiewu.

Na wynik tego badania laboratoryjnego czeka się zwykle 2–4 dni: około doby na wyhodowanie bakterii i kolejną dobę na test wrażliwości. Wolno rosnące drobnoustroje i posiewy krwi wymagają więcej czasu, a o groźnym wyniku laboratorium informuje lekarza od razu. Do lekarza zgłoś się z wynikiem jak najszybciej, szczególnie gdy jesteś w trakcie leczenia, a wynik wskazuje oporność na przyjmowany lek. Przy zakażeniu moczu lekarz może też zlecić kontrolne badanie moczu po zakończeniu terapii.

Kiedy pilnie do lekarza

Nie czekaj na antybiogram z laboratorium, jeśli objawy zakażenia szybko się nasilają. Jedź na SOR lub wezwij pomoc pod numerem 112, gdy pojawi się:

• wysoka gorączka z dreszczami, przyspieszony oddech i tętno, spadek ciśnienia, splątanie,
• silny ból w okolicy lędźwiowej z gorączką i wymiotami – podejrzenie odmiedniczkowego zapalenia nerek,
• szybko szerzące się zaczerwienienie i obrzęk wokół rany,
• brak poprawy lub pogorszenie mimo przyjmowania antybiotyku przez 48–72 godziny.