17-OH-progesteron

Czym jest 17-OH-progesteron i co pokazuje to badanie

17-OH-progesteron (17-hydroksyprogesteron, w skrócie 17-OHP) to hormon steroidowy wytwarzany głównie w korze nadnerczy, a w mniejszym stopniu w jajnikach i jądrach. Sam nie ma dużego znaczenia biologicznego, ale w badaniach laboratoryjnych jest bardzo cenny – to półprodukt, przystankiem na drodze, którą nadnercza wytwarzają kortyzol. W kolejnym kroku enzym zwany 21-hydroksylazą przekształca 17-OHP w związki prowadzące do kortyzolu.

Gdy ten enzym działa słabo z powodu wady genetycznej, 17-OHP gromadzi się jak samochody przed zamkniętym wjazdem. Nadmiar „przelewa się” na drogę wytwarzania androgenów, czyli męskich hormonów. Tak powstaje wrodzony przerost nadnerczy (WPN) – w ponad 90 procentach przypadków wynikający właśnie z niedoboru 21-hydroksylazy.

Badanie laboratoryjne 17-OHP to oznaczenie stężenia tego hormonu w surowicy krwi. Jest podstawowym badaniem przesiewowym w kierunku WPN – zarówno u noworodków, jak i u dorosłych z objawami nadmiaru androgenów. W wielu krajach laboratoria oznaczają 17-OHP u wszystkich noworodków w ramach badań przesiewowych z kropli krwi na bibule.

Kiedy wykonuje się badanie 17-OHP

U dorosłych kobiet to badanie laboratoryjne zleca się najczęściej przy objawach nadmiaru androgenów: trądziku, hirsutyzmie (nadmiernym owłosieniu typu męskiego), łysieniu, nieregularnych miesiączkach i problemach z płodnością. Objawy nieklasycznej postaci WPN są bardzo podobne do zespołu policystycznych jajników, dlatego przed rozpoznaniem PCOS zalecenia endokrynologiczne przewidują wykluczenie WPN właśnie oznaczeniem 17-OHP. Zwykle wykonuje się je razem z testosteronem, androstendionem i DHEA-S.

U noworodków i małych dzieci 17-OHP oznacza się, gdy budowa narządów płciowych jest niejednoznaczna, gdy dziecko wymiotuje, słabo przybiera na wadze i traci sól, a także przy wczesnym dojrzewaniu i przyspieszonym wzroście. Klasyczna postać WPN z utratą soli to stan zagrożenia życia, dlatego szybkie badanie krwi ma ogromne znaczenie, a szpitalne laboratoria wykonują je w trybie pilnym.

• objawy hiperandrogenizmu u kobiet i diagnostyka różnicowa z PCOS,
• niepłodność i zaburzenia owulacji o niejasnej przyczynie,
• przedwczesne owłosienie łonowe lub przyspieszony wzrost u dziecka,
• niejednoznaczna budowa narządów płciowych u noworodka,
• kontrola leczenia wrodzonego przerostu nadnerczy,
• planowanie ciąży u osób z WPN w rodzinie (razem z poradnictwem genetycznym).

Przygotowanie do badania 17-OH-progesteronu

17-OHP oznacza się w zwykłym badaniu krwi z żyły, ale termin pobrania ma tu kluczowe znaczenie. Hormon ma rytm dobowy – rano jest najwyższy – dlatego lekarze i laboratoria zalecają pobranie około 7–9. Badanie laboratoryjne wykonane po południu może dać zaniżony wynik i przeoczyć łagodną postać WPN, nawet jeśli laboratorium oznaczy hormon bardzo dokładnie.

U kobiet miesiączkujących równie ważny jest dzień cyklu. Po owulacji ciałko żółte w jajniku wytwarza dużo 17-OHP razem z progesteronem, więc wynik z drugiej połowy cyklu bywa fałszywie podwyższony. Dlatego krew pobiera się we wczesnej fazie folikularnej, zwykle w 3.–5. dniu cyklu. Przy bardzo nieregularnych cyklach lekarz może zalecić badanie w dniu, w którym nie ma owulacji, lub równoczesne oznaczenie progesteronu, aby to potwierdzić.

Glikokortykosteroidy hamują nadnercza i obniżają 17-OHP, a leki z progesteronem mogą go podwyższać lub zakłócać oznaczenie. Nie odstawiaj leków przed badaniem laboratoryjnym bez porozumienia z lekarzem, a przy rejestracji w laboratorium podaj, co przyjmujesz.

Normy 17-OHP i jak czytać wynik

Laboratoria podają 17-OHP w ng/ml lub w nmol/l (1 ng/ml to około 3 nmol/l). U zdrowych kobiet w fazie folikularnej wynik jest zwykle niższy niż około 1–2 ng/ml. Zakresy zależą jednak od metody: klasyczne testy immunochemiczne dają wyższe wartości niż metoda chromatografii cieczowej ze spektrometrią mas (LC-MS/MS), którą stosują niektóre laboratoria. Rozstrzyga zakres referencyjny z wydruku laboratorium, które wykonało oznaczenie, a wyniki z różnych laboratoriów porównuje się ostrożnie.

W diagnostyce nieklasycznego WPN lekarze kierują się progami ustalonymi w badaniach laboratoryjnych dużych grup pacjentek. Wynik poranny w fazie folikularnej poniżej około 1,7–2 ng/ml praktycznie wyklucza tę chorobę. Wynik powyżej tego progu wymaga zwykle testu stymulacyjnego z syntetycznym ACTH (tetrakozaktydem): pobiera się krew przed podaniem leku i po 60 minutach, a laboratorium oznacza 17-OHP w obu próbkach. Bardzo wysoki wynik bazalny, rzędu kilkunastu ng/ml, sam w sobie silnie sugeruje WPN.

Ostateczne potwierdzenie, a także ocena ryzyka dla przyszłego potomstwa, wymagają często badania genetycznego genu CYP21A2. Zleca je endokrynolog lub genetyk, a badania laboratoryjne tego typu wykonuje kilka wyspecjalizowanych laboratoriów w Polsce; na wynik czeka się zwykle kilka tygodni.

17-OHP podwyższony – co może oznaczać

Najważniejszą przyczyną jest wrodzony przerost nadnerczy. Postać klasyczna ujawnia się zwykle u noworodków – u dziewczynek niejednoznaczną budową narządów płciowych, u obu płci czasem groźną utratą soli. Postać nieklasyczna jest łagodna i częstsza: daje objawy dopiero w dzieciństwie, okresie dojrzewania lub u dorosłych, najczęściej jako trądzik, hirsutyzm, nieregularne miesiączki lub trudności z zajściem w ciążę.

Wynik może być też podwyższony bez choroby nadnerczy: w drugiej połowie cyklu, w ciąży, u wcześniaków i noworodków w pierwszych dniach życia, a także przy pobraniu krwi w stresie. Umiarkowanie wyższe wartości spotyka się czasem w PCOS i przy rzadkich guzach nadnerczy lub jajników. Dlatego granicznego wyniku nie interpretuje się w oderwaniu od objawów, pory dnia i dnia cyklu. Często pierwszym krokiem jest powtórzenie badania laboratoryjnego we właściwym terminie, w tym samym laboratorium – wiele wątpliwych wyników okazuje się wtedy prawidłowych.

17-OHP obniżony – czy ma znaczenie

Niski 17-OHP zwykle nie ma znaczenia diagnostycznego i nie wymaga dalszych badań laboratoryjnych. U osób leczonych z powodu WPN bardzo niski wynik może wskazywać, że leczenie hamuje nadnercza silniej, niż to potrzebne – endokrynolog ocenia go wtedy razem z androstendionem, objawami i przyrostem masy ciała. Rzadko niski 17-OHP towarzyszy niedoczynności nadnerczy, ale do jej rozpoznania służą inne badania, przede wszystkim poranny kortyzol i ACTH.

Badanie 17-OHP na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania, kiedy pilnie do lekarza

Na NFZ 17-OHP zleca zwykle endokrynolog, ginekolog lub pediatra w ramach diagnostyki. Prywatnie można wykonać to badanie laboratoryjne bez skierowania, ale warto wcześniej ustalić z lekarzem termin pobrania, bo od niego zależy wiarygodność wyniku. Nie każde laboratorium oznacza 17-OHP na miejscu – część wysyła próbki do laboratorium referencyjnego, więc na wynik czeka się zwykle od 2 do 5 dni roboczych. Test z ACTH wykonuje się w poradni lub szpitalu, a nie w zwykłym punkcie pobrań.

Na wizytę zabierz wynik z zakresem referencyjnym i nazwą metody, informację o dniu cyklu i godzinie pobrania, wyniki innych badań laboratoryjnych androgenów oraz listę leków. Jeśli w rodzinie ktoś choruje na WPN, koniecznie powiedz o tym lekarzowi – może to zmienić plan dalszych badań laboratoryjnych i skłonić do konsultacji genetycznej.

Natychmiastowej pomocy (SOR, 112) wymaga noworodek lub niemowlę, które wymiotuje, nie przybiera na wadze, jest senne, wiotkie i odwodnione – to mogą być objawy przełomu utraty soli w klasycznym WPN. Pilnie należy też reagować na takie objawy u osoby leczonej z powodu WPN podczas ciężkiej infekcji.