DHEA-S

Czym jest DHEA-S i za co odpowiada w organizmie

DHEA-S, czyli siarczan dehydroepiandrosteronu, to hormon z grupy androgenów, potocznie zwanych męskimi hormonami, choć występują u obu płci. Powstaje prawie w całości w korze nadnerczy – małych gruczołów leżących nad nerkami. Sam działa słabo, ale w tkankach może być przekształcany w silniejsze hormony: testosteron i estrogeny.

Stężenie DHEA-S zmienia się przez całe życie. U małych dzieci jest bardzo niskie, rośnie przed okresem dojrzewania (to zjawisko nazywa się adrenarche), osiąga szczyt około 20.–30. roku życia, a potem stopniowo spada. U osób po siedemdziesiątce bywa kilkukrotnie niższe niż u młodych dorosłych, co trzeba brać pod uwagę przy ocenie każdego badania laboratoryjnego tego hormonu.

Badanie laboratoryjne DHEA-S jest cenne, bo pokazuje pracę nadnerczy w zakresie androgenów, niemal bez udziału jajników. Hormon krąży we krwi długo i w dużym stężeniu, więc pojedynczy wynik z laboratorium dość dobrze odzwierciedla średnie wydzielanie – lepiej niż przy wielu innych hormonach.

Kiedy wykonuje się badanie DHEA-S

To badanie laboratoryjne lekarz zleca przede wszystkim przy objawach nadmiaru androgenów. U kobiet są to trądzik oporny na leczenie, nadmierne owłosienie na twarzy, klatce piersiowej i brzuchu (hirsutyzm), przerzedzanie włosów na czubku głowy oraz nieregularne miesiączki. DHEA-S oznacza się zwykle razem z testosteronem, androstendionem i SHBG.

Gdy objawy narastają szybko – w ciągu kilku miesięcy pojawia się obniżenie głosu, przerost łechtaczki, wyraźny przyrost mięśni – lekarz bierze pod uwagę guz nadnercza lub jajnika produkujący androgeny. Wtedy DHEA-S jest jednym z pierwszych badań laboratoryjnych, bo bardzo wysoki wynik wskazuje na nadnercze jako źródło problemu.

• podejrzenie zespołu policystycznych jajników i różnicowanie z chorobami nadnerczy,
• podejrzenie nieklasycznego wrodzonego przerostu nadnerczy (razem z 17-OH-progesteronem),
• u dzieci: przedwczesne owłosienie łonowe, trądzik lub zapach potu przed 8. rokiem życia u dziewczynek i 9. u chłopców,
• ocena przypadkowo wykrytego guza nadnercza (incydentaloma),
• pomocniczo: podejrzenie niedoczynności kory nadnerczy.

Jak przygotować się do badania DHEA-S

DHEA-S oznacza się w surowicy pobranej podczas zwykłego badania krwi z żyły. W odróżnieniu od kortyzolu czy testosteronu, DHEA-S niewiele zmienia się w ciągu doby, więc pora pobrania nie jest krytyczna. Laboratoria zalecają jednak poranne godziny, bo hormon zwykle oznacza się w pakiecie z innymi androgenami, które rano są najwyższe. U kobiet miesiączkujących wygodnie jest pobrać krew w pierwszych dniach cyklu.

Na wynik wpływają leki. Glikokortykosteroidy – tabletki, zastrzyki, a przy długim stosowaniu także preparaty wziewne i maści – hamują nadnercza i obniżają DHEA-S. Suplementy z DHEA, dostępne w niektórych krajach bez recepty, wyraźnie podnoszą wynik i mogą całkowicie zafałszować badanie laboratoryjne. Poinformuj o nich lekarza i osobę rejestrującą w laboratorium.

Biotyna w dużych ilościach może zakłócać oznaczenia w laboratoriach, które stosują testy oparte na układzie biotyna–streptawidyna. Jeśli ją przyjmujesz, zapytaj lekarza o przerwę przed pobraniem.

Normy DHEA-S i jak czytać wynik

W Polsce laboratoria podają DHEA-S najczęściej w µg/dl (mikrogramach na decylitr) lub w µmol/l (mikromolach na litr). Nie ma jednej normy dla dorosłych – laboratoria podają osobne zakresy dla płci i dla kolejnych dekad życia. Przykładowo u kobiet w wieku 20–29 lat norma wynosi około 65–380 µg/dl, a u mężczyzn w tym wieku około 280–640 µg/dl. U osób starszych zakresy są znacznie niższe.

Zawsze porównuj wynik z zakresem podanym przez laboratorium dla Twojego wieku i płci. Różne laboratoria stosują różne analizatory, więc wyniki z dwóch laboratoriów mogą się nieco różnić. Lekarz ocenia DHEA-S w zestawie z innymi badaniami laboratoryjnymi – przede wszystkim z testosteronem, SHBG i androstendionem: sam lekko podwyższony wynik przy prawidłowym testosteronie zwykle nie jest groźny.

Wynik pojedynczego badania laboratoryjnego warto czasem potwierdzić. Jeśli DHEA-S jest tylko nieznacznie powyżej normy, lekarz może zlecić powtórzenie oznaczenia po kilku tygodniach w tym samym laboratorium, a dopiero przy utrzymującym się nieprawidłowym wyniku – dalsze badania laboratoryjne nadnerczy. Dzięki temu unika się niepotrzebnej diagnostyki z powodu przypadkowego odchylenia.

DHEA-S podwyższone – co może oznaczać

Umiarkowanie podwyższone DHEA-S spotyka się u części kobiet z zespołem policystycznych jajników – w tej chorobie nadnercza też bywają nadmiernie aktywne. Podobny wynik daje nieklasyczny wrodzony przerost nadnerczy, czyli łagodna, dziedziczna postać zaburzenia produkcji kortyzolu; w jego diagnostyce kluczowy jest 17-OH-progesteron. Podwyższone DHEA-S może się też pojawić przy przewlekłym stresie, nadmiarze prolaktyny i przy stosowaniu suplementów z DHEA.

Bardzo wysokie wartości – kilkukrotnie powyżej górnej granicy normy, szczególnie przy szybko narastających objawach – wymagają pilnej diagnostyki w kierunku guza nadnercza. Lekarz zleca wtedy badania obrazowe, a także dodatkowe badania laboratoryjne, np. oznaczenie kortyzolu i testy hormonalne nadnerczy. Większość guzów nadnerczy jest łagodna, ale te wydzielające duże ilości androgenów wymagają szybkiej oceny.

U dzieci podwyższone DHEA-S przy wczesnym owłosieniu łonowym najczęściej oznacza łagodne, przedwczesne adrenarche. Laboratoria podają dla dzieci osobne zakresy, a wynik takiego badania krwi zawsze ocenia się razem ze wzrostem, wiekiem kostnym i innymi badaniami laboratoryjnymi. Mimo to dziecko powinien ocenić pediatra lub endokrynolog dziecięcy.

DHEA-S obniżone – co może oznaczać

U osób starszych niskie DHEA-S jest naturalne i samo w sobie nie wymaga leczenia. U młodszych dorosłych może wynikać z długotrwałego przyjmowania glikokortykosteroidów, które wyciszają nadnercza. Rzadziej wskazuje na niedoczynność kory nadnerczy – pierwotną (choroba Addisona) lub wtórną, gdy przysadka wydziela za mało hormonu ACTH.

Niedoczynność nadnerczy daje zwykle objawy takie jak przewlekłe zmęczenie, chudnięcie, niskie ciśnienie, zawroty głowy przy wstawaniu i ciemnienie skóry. Jej rozpoznanie wymaga oceny kortyzolu i ACTH oraz często testów czynnościowych w laboratorium, a nie samego DHEA-S. Popularna w internecie teoria „zmęczenia nadnerczy” nie jest uznawana przez towarzystwa endokrynologiczne, a sam niski wynik nie jest wskazaniem do przyjmowania DHEA na własną rękę.

DHEA-S na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania i kiedy pilnie do lekarza

Na NFZ DHEA-S zleca zwykle endokrynolog lub ginekolog, a przy problemach skórnych czasem dermatolog, w ramach diagnostyki nadmiaru androgenów. Odpłatnie DHEA-S oznaczysz bez skierowania – w Szczecinie ma je w ofercie większość punktów pobrań. Wynik z laboratorium jest zwykle gotowy w ciągu jednego lub dwóch dni roboczych.

Na wizytę zabierz wyniki wszystkich badań laboratoryjnych hormonów z tego samego pobrania, informację o cyklu, przyjmowanych lekach i suplementach oraz zdjęcia lub opis objawów skórnych. Lekarz oceni, czy potrzebne jest USG jajników lub badanie obrazowe nadnerczy.

Pilnie do lekarza należy zgłosić się, gdy objawy męskie narastają szybko, w ciągu tygodni lub kilku miesięcy. Natychmiastowej pomocy (SOR lub 112) wymaga nagłe osłabienie z wymiotami, silnym bólem brzucha, spadkiem ciśnienia i zaburzeniami świadomości – mogą to być objawy przełomu nadnerczowego, zwłaszcza u osób po odstawieniu sterydów.