ACTH – hormon adrenokortykotropowy

Czym jest ACTH i co mierzy to badanie

ACTH, czyli hormon adrenokortykotropowy (kortykotropina), powstaje w przysadce mózgowej – małym gruczole u podstawy mózgu. Jego główne zadanie to pobudzanie kory nadnerczy do produkcji kortyzolu, nazywanego hormonem stresu. Kortyzol pomaga utrzymać prawidłowy poziom cukru we krwi i ciśnienie, wpływa na odporność i pozwala organizmowi radzić sobie z wysiłkiem, chorobą czy urazem.

Cały układ działa jak termostat. Podwzgórze w mózgu wysyła sygnał (hormon CRH) do przysadki, przysadka wydziela ACTH, a nadnercza odpowiadają kortyzolem. Gdy kortyzolu jest dużo, przysadka zmniejsza produkcję ACTH; gdy jest go mało – zwiększa. To sprzężenie zwrotne sprawia, że badanie laboratoryjne ACTH ma sens głównie w zestawieniu z wynikiem kortyzolu.

ACTH ma wyraźny rytm dobowy: najwyższe stężenie występuje wcześnie rano, najniższe późnym wieczorem i w nocy. Dlatego godzina pobrania krwi jest bardzo ważna, a laboratoria podają zakresy referencyjne zwykle dla próbek porannych.

Kiedy lekarz zleca oznaczenie ACTH

Oznaczenie ACTH nie należy do podstawowych badań krwi wykonywanych profilaktycznie. Zleca je lekarz – najczęściej endokrynolog – gdy inne badania laboratoryjne wskazują na zaburzenia wydzielania kortyzolu. ACTH pomaga odpowiedzieć na pytanie, czy problem leży w samych nadnerczach, czy w przysadce lub poza nią.

• podejrzenie zespołu Cushinga, czyli nadmiaru kortyzolu (przybieranie na wadze w obrębie brzucha i twarzy, sine rozstępy, nadciśnienie, cukrzyca, osłabienie mięśni),
• podejrzenie niedoczynności kory nadnerczy (przewlekłe zmęczenie, chudnięcie, niskie ciśnienie, ściemnienie skóry, ochota na słone),
• nieprawidłowy wynik kortyzolu w surowicy, w ślinie lub w dobowej zbiórce moczu,
• choroby przysadki, guzy przysadki i kontrola po operacji lub radioterapii tej okolicy,
• wrodzony przerost nadnerczy – razem z innymi hormonami nadnerczy,
• przewlekłe leczenie glikokortykosteroidami i ich odstawianie.

Jak przygotować się do badania ACTH i jak wygląda pobranie

To badanie krwi żylnej pobieranej z żyły w zgięciu łokcia. Pobranie trwa chwilę, ale samo badanie laboratoryjne ACTH jest wymagające technicznie. Hormon szybko rozpada się w temperaturze pokojowej, więc krew pobiera się do specjalnej probówki, zwykle schłodzonej, i jak najszybciej przekazuje do odwirowania. Nie każde laboratorium przyjmuje taką próbkę o każdej porze, dlatego warto wcześniej zapytać w punkcie pobrań.

Pobranie odbywa się rano, najlepiej na czczo i w spokoju. Stres, ból, wysiłek fizyczny, brak snu czy nawet zdenerwowanie samym pobraniem mogą podnieść ACTH. Duży wpływ mają leki – glikokortykosteroidy (prednizon, deksametazon, hydrokortyzon, także w postaci wziewnej, maści i zastrzyków dostawowych) hamują wydzielanie ACTH. Nie odstawiaj ich na własną rękę – nagłe przerwanie leczenia steroidami bywa niebezpieczne. Wiele metod oznaczania hormonów jest też wrażliwych na duże dawki biotyny, dlatego o suplementach powiedz lekarzowi.

Czasem lekarz zleca pobranie wieczorne albo badania czynnościowe, np. test hamowania deksametazonem lub test stymulacyjny. Wtedy przygotowanie ustala lekarz i laboratorium, a krew pobiera się kilka razy według schematu.

Normy ACTH i jak czytać wynik

ACTH podaje się najczęściej w pikogramach na mililitr (pg/ml), rzadziej w pikomolach na litr (pmol/l). U większości dorosłych poranne stężenie mieści się mniej więcej w przedziale od kilku do około 60 pg/ml, a wieczorem jest wyraźnie niższe. Zakresy w badaniach laboratoryjnych różnią się jednak między metodami, więc zawsze rozstrzyga zakres referencyjny wydrukowany przez laboratorium obok wyniku.

Wynik ACTH z laboratorium prawie nigdy nie jest interpretowany samodzielnie. Lekarz patrzy, jak ACTH ma się do stężenia kortyzolu we krwi pobranej o tej samej porze. Wysoki kortyzol z niskim ACTH sugeruje inny problem niż wysoki kortyzol z wysokim ACTH. Pomocne bywają też inne badania laboratoryjne, takie jak sód i potas w surowicy czy poziom glukozy na czczo.

Pojedynczy wynik nieco poza normą, szczególnie przy stresującym pobraniu, nie musi oznaczać choroby. Wyniki różnych laboratoriów trudno też porównywać, gdy stosują odmienne metody, dlatego kontrolę najlepiej robić w tym samym miejscu.

Podwyższone ACTH – co może oznaczać

Wysokie ACTH przy jednoczesnym wysokim kortyzolu może wskazywać na chorobę Cushinga, czyli gruczolaka przysadki wydzielającego za dużo ACTH. Rzadziej ACTH produkuje guz poza przysadką, np. w płucach – mówi się wtedy o ektopowym wydzielaniu ACTH. Rozróżnienie tych sytuacji wymaga dalszych badań laboratoryjnych, hormonalnych i obrazowych w ośrodku endokrynologicznym.

Wysokie ACTH przy niskim kortyzolu sugeruje pierwotną niedoczynność kory nadnerczy (chorobę Addisona). Nadnercza nie odpowiadają na sygnał, więc przysadka „krzyczy” coraz głośniej. Podobny mechanizm występuje we wrodzonym przeroście nadnerczy. Przejściowy wzrost ACTH zdarza się także przy silnym stresie, po urazie, w ostrej chorobie i w ciąży.

Obniżone ACTH – co może oznaczać

Niskie ACTH przy wysokim kortyzolu najczęściej oznacza, że nadmiar kortyzolu pochodzi z samych nadnerczy, np. z gruczolaka nadnercza, który wydziela hormon niezależnie od przysadki. Przysadka wyczuwa nadmiar kortyzolu i przestaje produkować ACTH.

Niskie ACTH przy niskim kortyzolu może świadczyć o wtórnej niedoczynności nadnerczy, gdy zawodzi przysadka – po operacji, urazie głowy, przy guzach lub stanach zapalnych tej okolicy. Bardzo częstą przyczyną niskiego ACTH jest przyjmowanie glikokortykosteroidów, także w postaci wziewnej lub maści na duże powierzchnie skóry. To ważna informacja dla lekarza, który ocenia wynik tego badania laboratoryjnego – laboratorium nie zna historii leczenia, więc sam wydruk tego nie uwzględnia.

Badanie ACTH na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania na wynik

Oznaczenie ACTH, jak większość hormonalnych badań laboratoryjnych, zleca zwykle endokrynolog w ramach diagnostyki zaburzeń nadnerczy lub przysadki – wtedy badanie wykonuje się na NFZ ze skierowaniem. Prywatnie można je zrobić bez skierowania, ale wynik bez kortyzolu i oceny lekarza niewiele powie. W Szczecinie oznaczenie ACTH przyjmuje większość większych punktów pobrań, choć próbka często trafia do laboratorium centralnego, co wydłuża czas oczekiwania do kilku dni.

Na wizytę zabierz wyniki ACTH i kortyzolu z informacją o godzinie pobrania, listę przyjmowanych leków (także maści, wziewów, kropli) oraz wcześniejsze badania laboratoryjne, np. elektrolity i glukozę. Lekarz może zlecić dodatkowo DHEA-S, czyli androgen nadnerczowy, testy czynnościowe lub badanie obrazowe.

Kiedy pilnie do lekarza

Ostra niewydolność nadnerczy (przełom nadnerczowy) to stan zagrożenia życia. Objawia się silnym osłabieniem, wymiotami, bólem brzucha, bardzo niskim ciśnieniem, splątaniem lub omdleniem – szczególnie u osoby leczonej steroidami, która nagle je przerwała, albo u chorego z rozpoznaną chorobą Addisona w czasie infekcji. W takiej sytuacji dzwoń pod 112 lub jedź na SOR, nie czekając na wyniki z laboratorium.