Androstendion

Czym jest androstendion i co mierzy jego oznaczenie

Androstendion to hormon steroidowy z grupy androgenów. Powstaje mniej więcej po połowie w nadnerczach i w gonadach – u kobiet w jajnikach, u mężczyzn w jądrach. Sam ma słabe działanie, ale jest ważnym półproduktem: w tkankach, m.in. w tkance tłuszczowej, zamienia się w testosteron lub w estron, jeden z estrogenów.

U kobiet znaczna część krążącego testosteronu powstaje właśnie z androstendionu. Dlatego jego nadmiar może dawać te same objawy co nadmiar testosteronu: trądzik, nadmierne owłosienie, przerzedzanie włosów i zaburzenia miesiączkowania. U kobiet po menopauzie androstendion z nadnerczy jest głównym źródłem estrogenów.

Badanie laboratoryjne androstendionu polega na zmierzeniu jego stężenia w surowicy krwi. To badanie laboratoryjne jest bardziej specjalistyczne niż testosteron – nie wszystkie laboratoria wykonują je na miejscu i część próbek trafia do laboratoriów referencyjnych.

Kiedy wykonuje się badanie androstendionu

Androstendion lekarz zleca głównie w diagnostyce hiperandrogenizmu, czyli nadmiaru męskich hormonów u kobiet. Rzadziej oznacza się go u mężczyzn i u dzieci, zwykle na zlecenie endokrynologa, który wie, w którym laboratorium dostępna jest odpowiednia metoda i jakie zakresy referencyjne to laboratorium stosuje dla danego wieku. Jest jednym z badań laboratoryjnych, które pomagają rozpoznać zespół policystycznych jajników – w tej chorobie androstendion bywa podwyższony nawet wtedy, gdy testosteron całkowity jest prawidłowy. Dlatego oba oznaczenia często wykonuje się razem, z dodatkiem SHBG i DHEA-S.

Ważną rolę badanie odgrywa w diagnostyce i kontroli leczenia wrodzonego przerostu nadnerczy (WPN). To dziedziczna choroba, w której nadnercza wytwarzają za mało kortyzolu, a za dużo androgenów. W kontroli leczenia endokrynolog ocenia androstendion razem z 17-OH-progesteronem, aby dobrać leczenie tak, by nie było ani nadmiaru androgenów, ani przedawkowania sterydów.

• trądzik, hirsutyzm i łysienie typu męskiego u kobiet,
• nieregularne miesiączki lub ich brak,
• podejrzenie PCOS lub nieklasycznego wrodzonego przerostu nadnerczy,
• szybko narastające objawy męskie – podejrzenie guza wydzielającego androgeny,
• u dzieci: przedwczesne dojrzewanie lub przedwczesne owłosienie łonowe,
• kontrola leczenia wrodzonego przerostu nadnerczy.

Przygotowanie do badania androstendionu i pobranie

Androstendion oznacza się w standardowym badaniu krwi z żyły w zgięciu łokcia. Ponieważ androstendion ma rytm dobowy, podobnie jak kortyzol, pobranie powinno odbyć się rano, najlepiej między 7 a 10. U kobiet miesiączkujących ważny jest też dzień cyklu: laboratoria podają normy dla fazy folikularnej, a w środku cyklu stężenie może być nieco wyższe.

Na wynik wpływają leki hormonalne. Antykoncepcja doustna zwykle obniża androstendion, podobnie glikokortykosteroidy. Suplementy z DHEA lub androgenami mogą go wyraźnie podnieść. Nie odstawiaj leków przed badaniem laboratoryjnym samodzielnie – lekarz zdecyduje, czy przerwa jest potrzebna.

Jeśli przyjmujesz biotynę, powiedz o tym w laboratorium. Część metod immunochemicznych jest na nią wrażliwa, choć oznaczenia wykonywane metodą spektrometrii mas są na nią odporne.

Normy androstendionu i jak czytać wynik

Laboratoria w Polsce podają androstendion w ng/ml lub w nmol/l (1 ng/ml to około 3,5 nmol/l). U kobiet przed menopauzą typowe wartości mieszczą się w granicach około 0,3–3,3 ng/ml, u mężczyzn około 0,5–3 ng/ml. Po menopauzie stężenie spada. U dzieci obowiązują inne zakresy, zależne od wieku i etapu dojrzewania, a wynik badania laboratoryjnego u dziecka zawsze ocenia lekarz znający jego rozwój.

Wynik bardzo zależy od metody. Klasyczne testy immunochemiczne mogą dawać wyższe wartości niż nowocześniejsza i dokładniejsza metoda chromatografii cieczowej ze spektrometrią mas (LC-MS/MS), którą stosują niektóre laboratoria. Dlatego rozstrzyga zakres referencyjny podany przez laboratorium, które wykonało badanie, a kolejne badania laboratoryjne najlepiej robić w tym samym laboratorium.

W praktyce lekarz rzadko patrzy na androstendion w oderwaniu od reszty. Ważniejszy jest obraz całości: objawy, wygląd jajników w USG, regularność cykli oraz wyniki testosteronu, SHBG i DHEA-S. Pojedynczy wynik nieznacznie powyżej normy przy braku objawów zwykle nie wymaga leczenia, a jedynie obserwacji i ewentualnie powtórzenia badania krwi po kilku tygodniach.

Androstendion podwyższony – co może oznaczać

Najczęstszą przyczyną umiarkowanie podwyższonego androstendionu u kobiet jest zespół policystycznych jajników. Badania naukowe wskazują, że oznaczenie androstendionu razem z testosteronem zwiększa szansę wykrycia hiperandrogenizmu w PCOS. Drugą ważną przyczyną jest wrodzony przerost nadnerczy – zarówno postać klasyczna, wykrywana zwykle u noworodków, jak i nieklasyczna, ujawniająca się w dzieciństwie lub w wieku dorosłym.

Bardzo wysokie wartości, zwłaszcza przy szybko narastających objawach męskich, mogą wskazywać na guz jajnika lub nadnercza wytwarzający androgeny. Wtedy lekarz zleca badania obrazowe i kolejne badania laboratoryjne, np. DHEA-S, który pomaga odróżnić źródło nadnerczowe od jajnikowego. U mężczyzn podwyższony androstendion bywa skutkiem stosowania sterydów anabolicznych lub suplementów hormonalnych.

Androstendion obniżony – czy ma znaczenie

Niski androstendion rzadko ma samodzielne znaczenie w badaniach laboratoryjnych. Może wynikać z przyjmowania antykoncepcji hormonalnej lub glikokortykosteroidów, z wieku, a także z niedoczynności nadnerczy, jajników lub przysadki. W takiej sytuacji lekarz ocenia inne hormony, np. kortyzol, ACTH, LH i FSH, a sam wynik androstendionu traktuje pomocniczo.

U pacjentów leczonych z powodu wrodzonego przerostu nadnerczy bardzo niski androstendion może sugerować, że dawka leków jest zbyt duża – to jednak ocenia wyłącznie endokrynolog prowadzący leczenie.

Androstendion na NFZ i prywatnie, czas oczekiwania, wizyta u lekarza

Na NFZ androstendion zleca zwykle endokrynolog lub ginekolog w ramach diagnostyki zaburzeń hormonalnych. Prywatnie można wykonać to badanie laboratoryjne bez skierowania, choć jego interpretacja wymaga lekarza. Ponieważ nie każde laboratorium oznacza ten hormon na miejscu, na wynik czeka się zwykle od 2 do 5 dni roboczych.

Na wizytę zabierz wynik z zakresem referencyjnym i informacją o metodzie, wyniki innych badań laboratoryjnych hormonów z tego samego pobrania, listę leków oraz informację o cyklu miesiączkowym. Same badania laboratoryjne nie zastąpią badania lekarskiego. Pilnie do lekarza należy zgłosić się, gdy objawy męskie narastają szybko lub towarzyszy im ból brzucha i wyczuwalny guz – sam wynik androstendionu nie jest jednak stanem nagłym.