Sód

Czym jest sód i za co odpowiada w organizmie

Sód to pierwiastek, który dostarczamy głównie z solą kuchenną. We krwi i w płynie otaczającym komórki występuje jako jon o dodatnim ładunku i jest tam najważniejszym elektrolitem. Przyciąga wodę, więc decyduje o tym, ile wody pozostaje w naczyniach krwionośnych i tkankach, a ile przechodzi do komórek.

Sód jest też niezbędny do przewodzenia impulsów w nerwach i do skurczu mięśni. Organizm reguluje jego stężenie bardzo precyzyjnie: gdy sodu jest za dużo, pojawia się pragnienie, a przysadka wydziela hormon antydiuretyczny, który zatrzymuje wodę w nerkach. Gdy sodu jest za mało, nadnercza wydzielają aldosteron, a nerki oszczędzają sód.

Ważne, by zrozumieć jedną rzecz: wynik sodu we krwi mówi głównie o proporcji sodu do wody, a nie o tym, ile soli jemy. Niski sód częściej oznacza nadmiar wody niż brak soli, a wysoki – zwykle niedobór wody. Dlatego to badanie laboratoryjne interpretuje się zawsze w kontekście nawodnienia, leków i chorób.

Kiedy lekarz zleca badanie sodu

W laboratoriach sód najczęściej oznacza się razem z potasem i chlorkami w ramach jonogramu, czyli badania elektrolitów. Lekarz zleca go w wielu sytuacjach:

• przyjmowanie leków moczopędnych, zwłaszcza z grupy tiazydów, niektórych leków przeciwdepresyjnych i przeciwpadaczkowych
• niewydolność serca, marskość wątroby, przewlekła choroba nerek
• wymioty, biegunka, odwodnienie, upały, wysoka gorączka
• osłabienie, bóle głowy, nudności, splątanie, senność, zaburzenia równowagi i upadki – szczególnie u seniorów
• podejrzenie chorób nadnerczy, przysadki i tarczycy
• przed operacją i u osób długo leżących w szpitalu

Przygotowanie do badania sodu i pobranie krwi

To zwykłe badanie krwi z żyły w zgięciu łokcia. Sód nie zależy istotnie od posiłku, więc nie trzeba być na czczo tylko z jego powodu. Jeśli jednak w tym samym pobraniu masz inne badania laboratoryjne, na przykład glukozę, większość laboratoriów poprosi o przyjście rano po nocnej przerwie w jedzeniu.

Przed badaniem pij tak jak zwykle. Wypicie kilku litrów wody tuż przed pobraniem może obniżyć wynik, a odwodnienie po intensywnym treningu, saunie czy alkoholu – podwyższyć. Leków nie odstawiaj, bo lekarz chce zwykle sprawdzić, jak organizm reaguje właśnie na leczenie.

Laboratorium zwraca też uwagę na tzw. rzekomą hiponatremię. Przy bardzo wysokiej glukozie, bardzo wysokich trójglicerydach lub dużej ilości białek we krwi niektóre metody pokazują niższy sód niż rzeczywisty. Lekarz wie, jak to uwzględnić, i w razie potrzeby zleca inne badanie laboratoryjne, na przykład gazometrię.

Normy sodu – jak czytać wynik z laboratorium

Sód podaje się w mmol/l. U większości dorosłych norma wynosi około 135–145 mmol/l, u dzieci podobnie. Wartości są podobne we wszystkich laboratoriach, bo stężenie sodu jest bardzo stabilne, ale obowiązuje zawsze zakres z wydruku konkretnego laboratorium.

Wynik poniżej normy podanej przez laboratorium nazywa się hiponatremią, a powyżej – hipernatremią. Lekarz patrzy nie tylko na liczbę, ale też na to, jak szybko się zmieniła. Sód 130 mmol/l utrzymujący się od miesięcy u starszej osoby ma inne znaczenie niż spadek ze 140 do 128 w ciągu dwóch dni. Dlatego warto mieć przy sobie poprzednie badania laboratoryjne.

Niski sód (hiponatremia) – przyczyny i objawy

Hiponatremia to najczęstsze zaburzenie elektrolitowe w badaniach laboratoryjnych, szczególnie u osób starszych i hospitalizowanych. Do typowych przyczyn należą: leki moczopędne, część leków przeciwdepresyjnych i przeciwpadaczkowych, niewydolność serca i marskość wątroby, w których organizm zatrzymuje wodę, oraz zespół nieadekwatnego wydzielania hormonu antydiuretycznego, który może towarzyszyć chorobom płuc, mózgu i nowotworom.

Niski sód pojawia się też przy wymiotach i biegunce, przy piciu bardzo dużej ilości wody lub piwa przy ubogiej diecie, u biegaczy wypijających w trakcie wysiłku za dużo płynów, a także przy niedoczynności tarczycy i niedoczynności nadnerczy. W tym ostatnim przypadku lekarz może zlecić oznaczenie kortyzolu.

Łagodna hiponatremia często nie daje objawów albo powoduje zmęczenie i gorszą koncentrację. Przy większym spadku pojawiają się bóle głowy, nudności, zaburzenia równowagi i upadki, a w ciężkich przypadkach splątanie i drgawki. Leczenie zależy od przyczyny. Głęboką hiponatremię wyrównuje się w szpitalu powoli i pod kontrolą, bo zbyt szybka korekta może uszkodzić mózg – to jeden z powodów, by nie próbować „dosalać się” na własną rękę.

Wysoki sód (hipernatremia) – co może oznaczać

Podwyższony sód w badaniu laboratoryjnym prawie zawsze oznacza, że w organizmie brakuje wody. Najczęściej dotyczy osób, które nie mogą same się napić lub słabo odczuwają pragnienie: seniorów, osób leżących, z otępieniem, niemowląt. Przyczyną bywa też gorączka, upał, biegunka, intensywne pocenie, niewyrównana cukrzyca z dużą ilością oddawanego moczu – wtedy w badaniach laboratoryjnych podwyższona jest także glukoza we krwi – oraz rzadka moczówka prosta, choroba związana z niedoborem lub brakiem działania hormonu antydiuretycznego.

Objawy hipernatremii to silne pragnienie, suchość błon śluzowych, osłabienie, drażliwość, a przy dużych wartościach senność i zaburzenia świadomości. Przy wysokim sodzie lekarz ocenia też kreatyninę i mocznik, które przy odwodnieniu również rosną.

Badanie sodu na NFZ i prywatnie

Sód na NFZ może zlecić lekarz rodzinny, a także każdy specjalista. Prywatnie wykonasz go bez skierowania w większości punktów pobrań, również w Szczecinie – zwykle razem z potasem lub w pakiecie elektrolitów. Laboratoria podają wynik najczęściej tego samego lub następnego dnia roboczego.

Z nieprawidłowym wynikiem z laboratorium idź do lekarza, który zlecił badanie, lub do lekarza rodzinnego. Zabierz listę leków, także tych bez recepty, informację o ilości wypijanych płynów i o ostatnich infekcjach oraz wyniki wcześniejszych badań krwi. Często potrzebne są dodatkowe badania laboratoryjne, na przykład sód i osmolalność w moczu. Takie oznaczenia wykonują większe laboratoria, a ich wyniki pomagają ustalić, czy nerki tracą sód, czy organizm zatrzymuje za dużo wody. Od tego zależy, czy lekarz zaleci ograniczenie płynów, zmianę leków, czy dalsze badania laboratoryjne hormonów.

Kiedy z wynikiem sodu pilnie do lekarza

Pilnej pomocy wymaga sód poniżej około 125 mmol/l lub powyżej około 155 mmol/l, a także każdy nieprawidłowy wynik z objawami takimi jak splątanie, silna senność, wymioty, drgawki czy upadki. Wtedy jedź na SOR lub dzwoń pod 112. Przy wynikach krytycznych laboratorium zwykle samo kontaktuje się z lekarzem zlecającym.