Potas

Czym jest potas i dlaczego jest tak ważny dla serca

Potas to pierwiastek, który dostarczamy z jedzeniem – dużo jest go w warzywach, owocach, ziemniakach, roślinach strączkowych, orzechach. Prawie cały potas w organizmie, około 98 procent, znajduje się wewnątrz komórek. We krwi krąży tylko jego niewielka część, ale właśnie ona jest bardzo ważna.

Różnica stężeń potasu w komórkach i poza nimi tworzy napięcie elektryczne na błonach komórkowych. Dzięki niemu nerwy przewodzą impulsy, a mięśnie – w tym serce – mogą się kurczyć. Gdy potasu we krwi jest za mało albo za dużo, to napięcie się zmienia i mogą pojawić się osłabienie mięśni, skurcze, a przede wszystkim zaburzenia rytmu serca.

Za utrzymanie właściwego poziomu potasu odpowiadają głównie nerki, pod kontrolą hormonu nadnerczy – aldosteronu. Dlatego to badanie laboratoryjne jest szczególnie ważne u osób z chorobami nerek i przyjmujących leki wpływające na nerki lub działanie aldosteronu.

Kiedy zbadać potas

Laboratoria oznaczają potas zwykle razem z sodem w ramach jonogramu. Lekarz zleca to badanie laboratoryjne między innymi w takich sytuacjach:

• leczenie nadciśnienia i niewydolności serca – szczególnie lekami z grupy inhibitorów konwertazy, sartanów, leków moczopędnych oszczędzających potas i innych
• przewlekła choroba nerek i dializoterapia
• kołatanie serca, nieregularne bicie serca, nieprawidłowości w EKG
• osłabienie mięśni, skurcze łydek, uczucie mrowienia
• wymioty, biegunka, nadużywanie leków przeczyszczających, zaburzenia odżywiania
• niewyrównana cukrzyca, choroby nadnerczy, przed operacją

Przygotowanie do badania potasu – jak uniknąć fałszywego wyniku

Potas to badanie krwi wyjątkowo wrażliwe na sposób pobrania i na to, jak laboratorium obchodzi się z próbką. Gdy krwinki ulegają uszkodzeniu, czyli dochodzi do hemolizy, potas wydostaje się z nich do osocza i wynik jest fałszywie wysoki. Dzieje się tak przy zbyt długo zaciśniętej opasce, przy mocnym zaciskaniu i rozluźnianiu pięści, trudnym wkłuciu, a także gdy próbka zbyt długo czeka na odwirowanie lub stoi w zimnie.

Dlatego w czasie pobrania trzymaj dłoń luźno. Jeśli krew pobierana jest w przychodni i dopiero potem wieziona do laboratorium, ważny jest czas transportu – laboratoria mają ustalone zasady, ile próbka może czekać. Dobre laboratorium dba o szybki transport próbek i zaznacza na wyniku, jeśli próbka była zhemolizowana. Fałszywie wysoki potas zdarza się też przy bardzo dużej liczbie płytek krwi lub białych krwinek – lekarz wie, jak to rozpoznać.

Na czczo nie trzeba być tylko z powodu potasu, ale gdy razem zlecono inne badania laboratoryjne, na przykład glukozę, przyjdź rano po nocnej przerwie. Leków nie odstawiaj – kontrola potasu często ma właśnie sprawdzić, jak organizm na nie reaguje.

Normy potasu i jak czytać wynik z laboratorium

Potas podaje się w mmol/l. U większości dorosłych zakres referencyjny wynosi około 3,5–5,1 mmol/l, przy czym część laboratoriów przyjmuje górną granicę 5,0, a część 5,3 mmol/l, zależnie od metody i tego, czy oznaczenie wykonuje się w surowicy, czy w osoczu. Zawsze obowiązuje zakres z wydruku laboratorium.

Wynik poniżej normy to hipokaliemia, powyżej – hiperkaliemia. Lekarz ocenia go razem z innymi badaniami laboratoryjnymi: kreatyniną i eGFR, sodem, czasem magnezem, bo niedobór magnezu utrudnia wyrównanie potasu. Przy wyraźnie nieprawidłowym wyniku często wykonuje się EKG.

Niski potas (hipokaliemia) – przyczyny i objawy

Najczęstszą przyczyną niskiego potasu w badaniach laboratoryjnych są leki moczopędne z grupy tiazydów i diuretyków pętlowych, które zwiększają utratę potasu z moczem. Potas ucieka też z organizmu przy wymiotach, biegunce i nadużywaniu leków przeczyszczających. Rzadziej przyczyną są choroby nadnerczy z nadmiarem aldosteronu, które często objawiają się trudnym do leczenia nadciśnieniem, nadmiar kortyzolu, a także długotrwałe stosowanie lukrecji.

Łagodna hipokaliemia może nie dawać objawów. Większy niedobór powoduje osłabienie mięśni, skurcze, zaparcia, uczucie kołatania serca, a w ciężkich przypadkach groźne zaburzenia rytmu. Niski potas jest szczególnie niebezpieczny u osób z chorobami serca i przyjmujących niektóre leki nasercowe. Leczenie zależy od przyczyny – suplementację potasu, jej dawkę i czas trwania ustala lekarz.

Wysoki potas (hiperkaliemia) – co może oznaczać

Pierwsze pytanie przy wysokim potasie brzmi: czy wynik jest prawdziwy? Fałszywa hiperkaliemia z powodu hemolizy lub błędu pobrania jest bardzo częsta, dlatego lekarz zwykle szybko zleca powtórzenie badania laboratoryjnego.

Prawdziwa hiperkaliemia, potwierdzona w powtórnym badaniu laboratoryjnym, najczęściej wynika z osłabionej pracy nerek, które nie wydalają potasu, oraz z leków: części leków na nadciśnienie i niewydolność serca, leków moczopędnych oszczędzających potas, niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Ryzyko rośnie, gdy kilka takich czynników działa jednocześnie, na przykład u starszej osoby z chorobą nerek, odwodnionej podczas infekcji. Inne przyczyny to niewydolność nadnerczy, rozpad mięśni po urazie, ciężka kwasica i niewyrównana cukrzyca.

Wysoki potas w badaniu laboratoryjnym zwykle nie daje wyraźnych objawów aż do momentu, gdy staje się groźny. Może powodować osłabienie, mrowienie i zaburzenia rytmu serca, dlatego wynik powyżej około 6,0 mmol/l traktuje się jako alarmowy.

Potas na NFZ i prywatnie

Potas na NFZ może zlecić lekarz rodzinny i każdy specjalista. Prywatnie badanie wykonasz bez skierowania – w Szczecinie oferuje je praktycznie każdy punkt pobrań, zwykle także w pakiecie z sodem. Laboratoria podają wynik najczęściej tego samego dnia, a w szpitalnym laboratorium nawet w ciągu godziny. Z wynikiem idź do lekarza, który zlecił badanie, i zabierz listę wszystkich leków oraz suplementów, a także wcześniejsze badania krwi.

Przy przewlekłym leczeniu nadciśnienia czy niewydolności serca kontrolne badania laboratoryjne potasu i kreatyniny są stałym elementem opieki. Warto zapisywać wyniki z kolejnych wizyt w laboratorium, bo lekarz łatwiej zauważy powolny wzrost lub spadek, zanim stanie się groźny. Jeśli wynik jest graniczny, lekarz może zalecić powtórzenie badania laboratoryjnego po kilku dniach, zamiast od razu zmieniać leki.

Kiedy z wynikiem potasu pilnie do lekarza

Potas powyżej około 6,0 mmol/l lub poniżej około 3,0 mmol/l wymaga kontaktu z lekarzem jeszcze tego samego dnia – zwykle laboratorium samo powiadamia lekarza o takim wyniku. Jeśli towarzyszą mu kołatanie serca, omdlenie, silne osłabienie mięśni lub duszność, dzwoń pod 112 lub jedź na SOR. Nie próbuj samodzielnie wyrównywać potasu suplementami ani dietą.