SHBG – globulina wiążąca hormony płciowe

Czym jest SHBG i co mierzy to badanie

SHBG to skrót od angielskiej nazwy „sex hormone binding globulin”, czyli globulina wiążąca hormony płciowe. To białko wytwarzane głównie w wątrobie. Krąży we krwi i mocno wiąże testosteron, dihydrotestosteron oraz – nieco słabiej – estradiol. Hormon związany z SHBG jest jakby zaparkowany: nie może wejść do komórek i działać. SHBG pełni więc rolę magazynu i bufora – chroni przed gwałtownymi wahaniami aktywnych hormonów.

Tylko niewielka część testosteronu, zwykle 1–3 procent, jest całkowicie wolna. Reszta jest związana z SHBG lub luźno z albuminą. Od ilości SHBG zależy więc, ile hormonu naprawdę działa na skórę, włosy, mięśnie czy libido. Dwie osoby z takim samym testosteronem całkowitym mogą mieć zupełnie inną ilość hormonu aktywnego.

Badanie laboratoryjne SHBG to standardowe badanie krwi: laboratorium oznacza stężenie tego białka w surowicy metodą immunochemiczną. Samo w sobie rzadko jest celem – służy przede wszystkim do lepszej interpretacji innych badań laboratoryjnych hormonów płciowych.

Kiedy lekarz zleca oznaczenie SHBG

SHBG oznacza się najczęściej razem z testosteronem całkowitym. U kobiet pomaga ocenić objawy nadmiaru androgenów: trądzik, nadmierne owłosienie typu męskiego (hirsutyzm), łysienie, nieregularne miesiączki. Z tych dwóch wyników badań laboratoryjnych laboratorium lub lekarz wylicza wskaźnik wolnych androgenów FAI, przydatny w diagnostyce zespołu policystycznych jajników.

U mężczyzn SHBG pomaga ocenić, czy objawy niedoboru testosteronu – spadek libido, zaburzenia erekcji, zmęczenie, utrata masy mięśniowej – mogą wynikać z małej ilości wolnego hormonu, mimo prawidłowego testosteronu całkowitego. Dotyczy to zwłaszcza starszych mężczyzn i osób z otyłością, u których SHBG często odbiega od normy.

Niskie SHBG jest też sygnałem insulinooporności, dlatego badanie bywa interpretowane razem z oznaczeniem insuliny na czczo i wskaźnikiem HOMA-IR.

Przygotowanie do badania SHBG i pobranie krwi

To zwykłe badanie krwi z żyły. Samo SHBG zmienia się w ciągu dnia niewiele, ale testosteron ma wyraźny rytm dobowy, a ponieważ oba hormony oznacza się razem, laboratoria zalecają poranne pobranie. Kobiety miesiączkujące najczęściej oddają krew na początku cyklu, gdy hormony płciowe są stosunkowo stabilne.

Ważniejsze od pory dnia są leki. Antykoncepcja doustna z etynyloestradiolem i hormonalna terapia z estrogenami podnoszą SHBG nawet kilkukrotnie. Wpływ mają też hormony tarczycy, leki przeciwpadaczkowe, sterydy anaboliczne i glikokortykosteroidy. Nie zmieniaj leczenia przed badaniem laboratoryjnym na własną rękę – poinformuj o nim lekarza i zaznacz leki przy rejestracji w laboratorium.

Normy SHBG, wskaźnik FAI i jak czytać wynik

Laboratoria podają SHBG w nmol/l (nanomolach na litr). U kobiet przed menopauzą typowy zakres to około 20–130 nmol/l, a u dorosłych mężczyzn około 15–60 nmol/l. Zakresy różnią się w zależności od laboratorium i stosowanego testu, więc wynik zawsze porównuje się z normą podaną na wydruku. W badaniach laboratoryjnych dzieci i osób starszych obowiązują inne wartości.

Wskaźnik wolnych androgenów (FAI) oblicza się, dzieląc testosteron całkowity w nmol/l przez SHBG w nmol/l i mnożąc przez 100. Wysoki FAI sugeruje nadmiar aktywnych androgenów. U kobiet za podwyższony uznaje się zwykle wynik powyżej około 5–7, ale próg zależy od laboratorium i metody oznaczania testosteronu. U mężczyzn FAI jest mniej wiarygodny – lekarze częściej korzystają z obliczonego wolnego testosteronu, do którego potrzebne jest też stężenie albuminy we krwi.

Ważne, by testosteron i SHBG pochodziły z tego samego pobrania i z tego samego laboratorium. Łączenie wyników z różnych dni lub laboratoriów daje mylący wskaźnik, bo testosteron waha się z dnia na dzień, a laboratoria używają różnych testów. Część laboratoriów oznacza testosteron nowoczesną metodą spektrometrii mas, dokładniejszą przy niskich stężeniach u kobiet – wtedy progi FAI mogą być inne.

SHBG podwyższone – możliwe przyczyny

Wysokie SHBG oznacza, że więcej hormonów płciowych jest związanych, a mniej wolnych. Najczęstszą przyczyną u kobiet jest antykoncepcja hormonalna – to dlatego tabletki często łagodzą trądzik i nadmierne owłosienie. Inne przyczyny to ciąża, nadczynność tarczycy (warto sprawdzić stężenie TSH), choroby wątroby, w tym marskość, niedowaga i zaburzenia odżywiania, a także niektóre leki przeciwpadaczkowe.

U mężczyzn SHBG rośnie naturalnie z wiekiem, co widać w badaniach laboratoryjnych już po 50. roku życia. Wysokie SHBG może sprawić, że mimo prawidłowego testosteronu całkowitego wolnego hormonu jest za mało i pojawiają się objawy jego niedoboru. Wtedy lekarz ocenia wolny testosteron i zleca dodatkowe badania laboratoryjne, np. LH, prolaktynę i badania wątroby, aby znaleźć przyczynę.

SHBG obniżone – co może oznaczać

Niskie SHBG to częsty wynik u osób z nadwagą, otyłością brzuszną i insulinoopornością – wysoka insulina hamuje wytwarzanie SHBG w wątrobie. Badania naukowe wskazują, że niskie SHBG wiąże się z większym ryzykiem cukrzycy typu 2. U kobiet niskie SHBG zwiększa ilość wolnego testosteronu, co nasila objawy PCOS: trądzik, hirsutyzm i zaburzenia owulacji.

Inne przyczyny to niedoczynność tarczycy, zespół nerczycowy (utrata białka z moczem), nadmiar kortyzolu, akromegalia oraz przyjmowanie androgenów, sterydów anabolicznych i glikokortykosteroidów. Poprawa masy ciała i aktywność fizyczna często podnoszą SHBG – leczenie przyczyny zawsze ustala lekarz. Kolejne badanie laboratoryjne po kilku miesiącach zmiany stylu życia pozwala sprawdzić, czy wskaźniki się poprawiają; warto wykonać je w tym samym laboratorium i o podobnej porze.

SHBG na NFZ i prywatnie, wynik i wizyta u lekarza

Na NFZ SHBG zleca zwykle endokrynolog, ginekolog lub urolog w ramach diagnostyki zaburzeń hormonalnych; to badanie krwi wykonuje większość laboratoriów, również w Szczecinie. Prywatnie można wykonać to badanie laboratoryjne bez skierowania, często w zestawie z testosteronem. Wynik z laboratorium jest zwykle dostępny w ciągu jednego lub dwóch dni roboczych, a niektóre laboratoria od razu podają wyliczony FAI.

Na wizytę zabierz wyniki SHBG i testosteronu z tego samego pobrania, a także inne badania laboratoryjne, np. glukozę, insulinę, TSH i lipidogram. SHBG nie jest badaniem alarmowym, a nieprawidłowy wynik tego badania laboratoryjnego nie wymaga pilnej pomocy, ale warto omówić go z lekarzem, bo często wskazuje na problemy metaboliczne, które dobrze leczyć wcześnie.