Prokalcytonina

Czym jest prokalcytonina i dlaczego rośnie w zakażeniu

Prokalcytonina (w skrócie PCT) to białko, z którego w tarczycy powstaje hormon kalcytonina. U zdrowego człowieka prokalcytonina prawie nie przedostaje się do krwi, więc jej stężenie jest bardzo niskie. Sytuacja zmienia się w zakażeniu bakteryjnym: toksyny bakterii i przekaźniki stanu zapalnego sprawiają, że prokalcytoninę zaczynają produkować komórki wielu narządów – wątroby, płuc, jelit, tkanki tłuszczowej.

Stężenie prokalcytoniny zaczyna rosnąć po około 3–6 godzinach od początku zakażenia bakteryjnego, a szczyt osiąga zwykle po 12–24 godzinach. Gdy zakażenie zostaje opanowane, spada o mniej więcej połowę w ciągu doby. W infekcjach wirusowych prokalcytonina zwykle rośnie niewiele, bo jedna z substancji wydzielanych przy zakażeniach wirusowych (interferon) hamuje jej produkcję. To odróżnia ją od innych markerów zapalenia. Właśnie te cechy sprawiają, że laboratoria szpitalne wykonują ją coraz częściej.

W badaniach laboratoryjnych prokalcytonina jest więc cennym narzędziem: pomaga odróżnić ciężkie zakażenie bakteryjne od zapalenia o innej przyczynie. Laboratoria oznaczają ją metodami immunochemicznymi, często na tych samych analizatorach co inne badania laboratoryjne krwi. Prokalcytonina nie zastępuje jednak oceny lekarza – jest jednym z elementów układanki.

Kiedy wykonuje się badanie prokalcytoniny

Prokalcytoninę oznacza się głównie u osób ciężko chorych – w szpitalu, na SOR i na oddziałach intensywnej terapii. To badanie laboratoryjne pomaga szybko ocenić, czy gorączka, duszność lub pogorszenie stanu ogólnego wynikają z zakażenia bakteryjnego, i jak duże jest ryzyko sepsy, czyli groźnej dla życia reakcji organizmu na zakażenie. Lekarz zleca je zwykle razem z innymi badaniami laboratoryjnymi i posiewem krwi.

Drugim ważnym zastosowaniem jest kontrola antybiotykoterapii. Wytyczne europejskie dopuszczają, by w części zakażeń dróg oddechowych i w sepsie lekarze kierowali się spadkiem prokalcytoniny przy decyzji o zakończeniu leczenia antybiotykiem. Dzięki temu można skrócić niepotrzebnie długą antybiotykoterapię, co zmniejsza ryzyko działań niepożądanych i narastania oporności bakterii. Kolejne badania laboratoryjne wykonuje się wtedy co jeden lub dwa dni.

• podejrzenie sepsy i ciężkiego zakażenia bakteryjnego
• zapalenie płuc – pomoc w decyzji o antybiotyku i czasie jego stosowania
• gorączka u noworodków, niemowląt i osób z obniżoną odpornością
• podejrzenie zakażenia po operacji lub urazie
• różnicowanie zaostrzenia choroby autoimmunologicznej i zakażenia
• kontrola skuteczności leczenia zakażenia

Jak przygotować się do badania i jak wygląda pobranie

Do oznaczenia prokalcytoniny nie trzeba się specjalnie przygotowywać. Krew pobiera się z żyły o dowolnej porze, bez względu na posiłki – w szpitalu często w trybie pilnym. Laboratorium szpitalne zwykle wykonuje to badanie laboratoryjne całodobowo, a wynik jest gotowy w ciągu godziny lub dwóch.

Prywatnie prokalcytoninę można oznaczyć w części laboratoriów bez skierowania, ale w praktyce rzadko ma to sens. Badanie jest przydatne przede wszystkim u osób z poważnymi objawami, które i tak powinny zostać zbadane przez lekarza. Jeśli lekarz zleca je w przychodni, poinformuj go o niedawnych zabiegach, urazach i chorobach przewlekłych, bo mogą one zmieniać wynik. Samo badanie krwi w laboratorium nie zastąpi wizyty u lekarza.

Norma prokalcytoniny i jak czytać wynik

Wynik podaje się w nanogramach na mililitr (ng/ml), co odpowiada mikrogramom na litr (µg/l). U zdrowych osób stężenie jest bardzo niskie, zwykle poniżej około 0,05 ng/ml. Laboratoria podają na wydruku zakres referencyjny i często także progi ułatwiające ocenę ryzyka zakażenia.

Orientacyjnie przyjmuje się, że stężenie poniżej około 0,1–0,25 ng/ml czyni zakażenie bakteryjne mało prawdopodobnym, wartości powyżej 0,5 ng/ml przemawiają za zakażeniem bakteryjnym, a powyżej około 2 ng/ml wskazują na duże ryzyko sepsy. Wartości powyżej 10 ng/ml obserwuje się zwykle w ciężkiej sepsie i wstrząsie septycznym. Progi mogą się różnić w zależności od metody, laboratorium i grupy pacjentów, dlatego interpretacja tego badania laboratoryjnego należy do lekarza.

Bardzo ważna jest dynamika. Spadek prokalcytoniny w kolejnych oznaczeniach – na przykład o 80 % w stosunku do najwyższej wartości – świadczy o tym, że zakażenie jest opanowywane. Utrzymujący się wzrost mimo leczenia sugeruje, że antybiotyk nie działa albo istnieje ognisko zakażenia, które trzeba odnaleźć. U noworodków w pierwszych dwóch dobach życia prokalcytonina fizjologicznie rośnie, więc laboratoria i lekarze stosują dla nich osobne progi.

Podwyższona prokalcytonina – co może oznaczać

Najczęstszą i najważniejszą przyczyną wysokiej prokalcytoniny jest zakażenie bakteryjne o ogólnoustrojowym charakterze: sepsa, ciężkie zapalenie płuc, zapalenie otrzewnej, odmiedniczkowe zapalenie nerek czy bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Lekarz łączy wynik z innymi badaniami laboratoryjnymi, takimi jak białko C-reaktywne (CRP), liczba leukocytów i neutrofile.

Prokalcytonina może jednak wzrosnąć również bez zakażenia bakteryjnego. Dzieje się tak po dużych operacjach, rozległych urazach i oparzeniach, we wstrząsie kardiogennym, przy ciężkim zapaleniu trzustki, w niewydolności nerek i u noworodków tuż po porodzie. Bardzo wysokie stężenia mogą towarzyszyć też rzadkim nowotworom, na przykład rakowi rdzeniastemu tarczycy (w jego diagnostyce stosuje się oznaczenie kalcytoniny) i drobnokomórkowemu rakowi płuca. W takich sytuacjach wynik badania laboratoryjnego trzeba czytać szczególnie ostrożnie.

• sepsa i wstrząs septyczny
• ciężkie zakażenia bakteryjne (płuc, nerek, jamy brzusznej, opon mózgowych)
• niektóre zakażenia grzybicze i malaria
• stan po dużej operacji, urazie, oparzeniu – zwykle przejściowo
• ciężkie zapalenie trzustki, wstrząs, niewydolność nerek
• rak rdzeniasty tarczycy, drobnokomórkowy rak płuca

Niska prokalcytonina – co oznacza

Niskie stężenie prokalcytoniny jest prawidłowe i zmniejsza prawdopodobieństwo ciężkiego zakażenia bakteryjnego. Nie wyklucza go jednak całkowicie. Na początku zakażenia prokalcytonina może jeszcze nie zdążyć wzrosnąć, a przy zakażeniach ograniczonych do jednego miejsca – na przykład ropniu, zapaleniu zatok czy zakażeniu skóry – bywa niska. Jeśli objawy się nasilają, lekarz powtarza badanie laboratoryjne po kilku–kilkunastu godzinach. Z niską prokalcytoniną można mieć też poważną chorobę wirusową, dlatego zawsze liczy się stan pacjenta.

Prokalcytonina na NFZ i prywatnie

W ramach NFZ prokalcytoninę zleca przede wszystkim lekarz w szpitalu lub na SOR, gdy uzna ją za potrzebną w diagnostyce ciężkiego zakażenia. W przychodni podstawowej to badanie laboratoryjne wykonuje się rzadko – w zwykłych infekcjach wystarczają oznaczenie CRP i morfologia krwi. Prywatnie część laboratoriów, także w Szczecinie, wykonuje prokalcytoninę bez skierowania, z wynikiem zwykle w ciągu doby.

Jeśli badanie wykonano prywatnie w laboratorium, z wynikiem trzeba niezwłocznie skontaktować się z lekarzem. Sam wynik bez oceny stanu zdrowia niewiele mówi, a wysoka wartość może wymagać pilnego leczenia w szpitalu. Laboratoria zwykle informują lekarza o bardzo wysokich wartościach, ale przy badaniu bez skierowania to ty musisz zadbać o kontakt z lekarzem.

Kiedy natychmiast szukać pomocy

Sepsa jest stanem zagrożenia życia. Dzwoń pod 112 lub jedź na SOR, jeśli u ciebie lub bliskiej osoby pojawią się: wysoka gorączka albo nietypowo niska temperatura, dreszcze, bardzo szybki oddech lub duszność, przyspieszone tętno, splątanie, senność, chłodna i marmurkowa skóra, wyraźnie mniej oddawanego moczu albo silne osłabienie. Nie czekaj na wynik badania krwi – w sepsie liczy się każda godzina, a badania laboratoryjne zostaną wykonane na miejscu.