Apolipoproteina B

Czym jest apolipoproteina B

Apolipoproteiny to białka, które tworzą „szkielet” cząsteczek przenoszących tłuszcze we krwi. Apolipoproteina B, a dokładnie jej forma apoB-100, znajduje się w cząsteczkach LDL, VLDL, IDL i w lipoproteinie (a), czyli we wszystkich lipoproteinach, które mogą wnikać w ścianę tętnic i tworzyć blaszki miażdżycowe. Co ważne, każda taka cząsteczka ma dokładnie jedną cząsteczkę apoB.

Dzięki temu badanie laboratoryjne apoB pozwala policzyć, ile szkodliwych cząsteczek krąży we krwi. To różni je od lipidogramu, który mierzy ilość cholesterolu przenoszonego w tych cząsteczkach. Zwykle oba wyniki idą w parze, ale nie zawsze: ta sama ilość cholesterolu może być rozłożona na mało dużych albo na wiele małych cząsteczek, a ryzyko miażdżycy zależy przede wszystkim od ich liczby.

Kiedy lekarz zleca oznaczenie apoB

Apolipoproteina B nie jest badaniem pierwszego wyboru – podstawą pozostaje lipidogram. Wytyczne polskie i europejskie wskazują jednak apoB jako bardzo dobry wskaźnik ryzyka i alternatywny cel leczenia w określonych sytuacjach:

• wysokie triglicerydy, przy których LDL wyliczony ze wzoru jest mniej dokładny,
• cukrzyca, otyłość, zespół metaboliczny i insulinooporność,
• bardzo niski LDL po intensywnym leczeniu, gdy trzeba ocenić, czy ryzyko zostało naprawdę obniżone,
• choroba serca lub zawał mimo „dobrych” wyników lipidogramu,
• podejrzenie rodzinnych zaburzeń lipidowych, np. rodzinnej hiperlipidemii mieszanej,
• ocena ryzyka u osób, u których wynik lipidogramu jest na granicy decyzji o leczeniu.

Przygotowanie i pobranie krwi na apoB

To zwykłe badanie krwi z żyły, zwykle z tej samej próbki, z której laboratorium wykonuje lipidogram. Nie trzeba być na czczo, bo posiłek praktycznie nie zmienia wyniku. Jeśli jednak lekarz zleca jednocześnie triglicerydy na czczo, przyjdź po 8–12 godzinach bez jedzenia.

Wynik mogą przejściowo zmieniać ostre choroby, operacje i ciąża. Leków na cholesterol nie odstawia się. Nie każde laboratorium wykonuje to badanie laboratoryjne na miejscu – w Szczecinie krew na apoB przyjmuje większość punktów pobrań, a część próbek trafia do większych laboratoriów.

Normy i cele dla apolipoproteiny B

Laboratoria podają apoB w mg/dl lub w g/l (100 mg/dl to 1,0 g/l). U większości dorosłych zakres referencyjny mieści się orientacyjnie w przedziale 60–130 mg/dl, ale różni się między laboratoriami, zależy też od płci i wieku. Zakres na wydruku dotyczy populacji ogólnej – podobnie jak przy LDL, cel u osoby z wysokim ryzykiem jest niższy.

Wytyczne europejskie ESC/EAS, na które powołują się także polskie zalecenia lipidowe, proponują cele dla apoB zależne od ryzyka sercowo-naczyniowego:

• ryzyko umiarkowane: apoB poniżej 100 mg/dl,
• ryzyko wysokie: poniżej 80 mg/dl,
• ryzyko bardzo wysokie: poniżej 65 mg/dl,
• przy ryzyku ekstremalnie wysokim cel bywa jeszcze niższy – ustala go lekarz.

ApoB na tle innych badań laboratoryjnych lipidów

ApoB, cholesterol LDL i cholesterol nie-HDL to trzy sposoby patrzenia na ten sam problem. U większości osób wszystkie trzy badania laboratoryjne dają zgodny obraz. Rozbieżność, na przykład prawidłowy LDL i wysokie apoB, oznacza dużą liczbę małych, gęstych cząsteczek LDL – typową dla insulinooporności i cukrzycy – i większe ryzyko, niż sugeruje sam LDL.

Zaletą apoB jest dobra standaryzacja: wyniki z różnych laboratoriów są zwykle porównywalne, a pomiar jest bezpośredni, bez wzorów. Mimo to przy kontroli leczenia lepiej powtarzać badania laboratoryjne w tym samym laboratorium. ApoB nie zastępuje oznaczenia lipoproteiny (a) – to osobny czynnik ryzyka, który warto zbadać raz w życiu.

Jak wykorzystać wynik apoB w kontroli leczenia

Pierwsze oznaczenie apoB najlepiej wykonać przed rozpoczęciem leczenia, razem z lipidogramem. Taki wynik z laboratorium staje się punktem odniesienia dla kolejnych badań laboratoryjnych. Po włączeniu lub zmianie leków kontrolne badanie krwi wykonuje się zwykle po kilku tygodniach, a następnie w odstępach ustalonych przez lekarza.

Jeśli LDL osiągnął cel, a apoB pozostaje wysokie, lekarz może uznać, że ryzyko nie zostało wystarczająco obniżone, i rozważyć zmianę postępowania. Odwrotna sytuacja – niskie apoB przy umiarkowanym LDL – bywa uspokajająca. Takie porównania mają sens tylko wtedy, gdy badania laboratoryjne wykonywano w podobnych warunkach i najlepiej w tym samym laboratorium.

Wiele laboratoriów nie umieszcza apoB w standardowych pakietach, dlatego trzeba o nie poprosić osobno. Warto też wiedzieć, że to badanie laboratoryjne nie zależy od wzorów obliczeniowych, więc laboratorium poda wiarygodny wynik nawet przy bardzo wysokich triglicerydach.

Wysoka apolipoproteina B – co może oznaczać

Podwyższone apoB oznacza dużą liczbę cząsteczek sprzyjających miażdżycy, a więc zwiększone ryzyko zawału i udaru. Przyczyny są podobne jak przy wysokim cholesterolu: skłonność rodzinna, dieta bogata w tłuszcze nasycone i cukry proste, otyłość, brak ruchu, insulinooporność, cukrzyca typu 2, niedoczynność tarczycy, choroby nerek i niektóre leki. Bardzo wysokie apoB przy wysokim LDL może wskazywać na rodzinną hipercholesterolemię, a wysokie apoB z wysokimi triglicerydami – na rodzinną hiperlipidemię mieszaną.

Przy wysokim apoB u osoby z cukrzycą lekarz zwraca uwagę na kontrolę glikemii, w tym hemoglobinę glikowaną, bo lepsza kontrola cukru zwykle poprawia profil lipidowy. Leczenie obniżające LDL obniża też apoB.

Niska apolipoproteina B

Niskie apoB jest korzystne i u osób leczonych świadczy o skuteczności terapii. Bardzo niskie wartości bez leczenia zdarzają się rzadko – przy nadczynności tarczycy, niedożywieniu, ciężkich chorobach wątroby, zaburzeniach wchłaniania oraz w rzadkich chorobach genetycznych, takich jak hipobetalipoproteinemia. Taki wynik z laboratorium omawia się z lekarzem w kontekście objawów.

ApoB na NFZ i prywatnie

Oznaczenie apolipoproteiny B zleca zwykle kardiolog, diabetolog lub internista w ramach poszerzonej diagnostyki zaburzeń lipidowych. Prywatnie badanie można wykonać bez skierowania w wielu laboratoriach. Wynik jest zwykle gotowy w ciągu 1–5 dni roboczych. Na wizytę zabierz wynik apoB razem z aktualnym lipidogramem, wynikami glukozy i HbA1c oraz listą leków.

Kiedy pilnie do lekarza

Wysokie apoB w badaniu laboratoryjnym to ryzyko długoterminowe, a nie stan nagły, i laboratorium nie oznacza go jako wartości krytycznej. Dzwoń pod 112 przy bólu w klatce piersiowej, duszności, nagłym osłabieniu jednej strony ciała, opadnięciu kącika ust lub zaburzeniach mowy, niezależnie od wcześniejszych wyników badań laboratoryjnych.