Cholesterol LDL („zły” cholesterol)

Czym jest cholesterol LDL

LDL to lipoproteiny o niskiej gęstości – cząsteczki, które rozwożą cholesterol z wątroby do komórek całego ciała. Gdy krąży ich zbyt wiele, przenikają przez wewnętrzną warstwę tętnic i zostają w ich ścianie. Tam utleniają się, przyciągają komórki zapalne i stopniowo tworzą blaszkę miażdżycową.

Dowody z badań genetycznych i z dużych prób klinicznych są jednoznaczne: im wyższy LDL i im dłużej się utrzymuje, tym większe ryzyko zawału i udaru. Stąd potoczna nazwa „zły cholesterol”. W badaniu laboratoryjnym oznacza się ilość cholesterolu zawartego w cząsteczkach LDL – to najważniejsza liczba w całym lipidogramie.

Kiedy oznacza się cholesterol LDL

LDL jest częścią każdego lipidogramu, więc bada się go przy profilaktycznych badaniach krwi u dorosłych, w ocenie ryzyka przed rozpoczęciem leczenia i w jego kontroli. Regularne badania laboratoryjne potrzebne są osobom po zawale, udarze, z miażdżycą tętnic, cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek i rodzinną hipercholesterolemią. Po rozpoczęciu lub zmianie leczenia kontrolę wykonuje się zwykle po 4–12 tygodniach, a potem raz w roku lub według zaleceń.

Jak laboratorium oznacza LDL i jak się przygotować

Krew pobiera się z żyły, zwykle bez konieczności bycia na czczo. Wiele laboratoriów nie mierzy LDL bezpośrednio, tylko oblicza go z cholesterolu całkowitego, HDL i triglicerydów. Przy bardzo wysokich triglicerydach wzory zawodzą – wtedy laboratorium wykonuje pomiar bezpośredni lub zaleca powtórzenie badania na czczo. Przy bardzo niskim LDL, typowym dla intensywnego leczenia, dokładniejsze są nowsze wzory i metody bezpośrednie stosowane przez część laboratoriów.

Cele LDL według ryzyka sercowo-naczyniowego

Dla LDL nie ma jednej normy dla wszystkich. Aktualne polskie wytyczne lipidowe, przygotowane przez Polskie Towarzystwo Lipidologiczne razem z m.in. Polskim Towarzystwem Kardiologicznym, Kolegium Lekarzy Rodzinnych i Polskim Towarzystwem Diabetologicznym, oraz wytyczne europejskie ESC/EAS ustalają cel zależnie od ryzyka. Lekarz ocenia je na podstawie chorób, wieku, ciśnienia, palenia, wyników badań laboratoryjnych i skali SCORE2.

• ryzyko niskie: LDL poniżej 116 mg/dl (3,0 mmol/l),
• ryzyko umiarkowane: poniżej 100 mg/dl (2,6 mmol/l),
• ryzyko wysokie: poniżej 70 mg/dl (1,8 mmol/l) i spadek o co najmniej połowę od wartości wyjściowej,
• ryzyko bardzo wysokie – m.in. po zawale, udarze, przy cukrzycy z powikłaniami lub ciężkiej chorobie nerek: poniżej 55 mg/dl (1,4 mmol/l) i spadek o co najmniej połowę,
• ryzyko ekstremalnie wysokie wyodrębnione w polskich wytycznych – np. kolejny zawał lub udar w ciągu dwóch lat mimo leczenia: poniżej 40 mg/dl (1,0 mmol/l); wytyczne europejskie również dopuszczają taki cel.

LDL w badaniach laboratoryjnych – jak śledzić efekty leczenia

Pierwsze badanie laboratoryjne przed rozpoczęciem leczenia jest punktem wyjścia – od niego liczy się zalecany spadek o połowę. Dlatego warto zachować ten wynik z laboratorium i pokazywać go przy kolejnych wizytach. Kontrolne badania laboratoryjne pozwalają sprawdzić, czy cel został osiągnięty i czy leczenie jest dobrze tolerowane.

Wyniki z różnych laboratoriów mogą różnić się o kilka procent, szczególnie gdy jedno laboratorium liczy LDL ze wzoru, a inne mierzy go bezpośrednio. Przy niewielkich zmianach lepiej porównywać badania laboratoryjne wykonane w tym samym laboratorium. Jeśli LDL nie spada mimo leczenia, lekarz sprawdza, czy leki są przyjmowane regularnie, i rozważa dodatkowe badania laboratoryjne.

Gdy triglicerydy są wysokie, lepszym celem bywa cholesterol nie-HDL, który obejmuje wszystkie cząsteczki sprzyjające miażdżycy.

Wysoki LDL – co może oznaczać

Najczęściej podwyższony LDL to efekt skłonności genetycznej, diety bogatej w tłuszcze nasycone i tłuszcze trans, braku ruchu i nadwagi. Wtórnie LDL rośnie przy niedoczynności tarczycy, zespole nerczycowym, cholestazie, w ciąży i po niektórych lekach. LDL powyżej 190 mg/dl u dorosłego (lub powyżej około 160 mg/dl u dziecka) wymaga sprawdzenia w kierunku rodzinnej hipercholesterolemii, bo wtedy badania krwi warto wykonać także u krewnych.

U osób z wysokim ryzykiem lekarz może zlecić dodatkowe badania laboratoryjne: apolipoproteinę B i lipoproteinę (a), która jest dziedzicznym, niezależnym czynnikiem ryzyka.

Niski LDL – czy może być za niski

Bardzo niski LDL osiągnięty leczeniem jest zgodny z zaleceniami i według dostępnych badań bezpieczny – duże próby kliniczne nie wykazały szkód nawet przy wartościach poniżej 30 mg/dl. Niski LDL bez leczenia może towarzyszyć nadczynności tarczycy, niedożywieniu, zaburzeniom wchłaniania, chorobom wątroby i ostrym chorobom; rzadko jest wrodzony. Ocenę takiego wyniku z laboratorium warto omówić z lekarzem.

Badanie LDL na NFZ i prywatnie

LDL na NFZ zleca lekarz rodzinny jako część lipidogramu, a także kardiolog, diabetolog i internista. Prywatnie badanie wykonuje bez skierowania każde laboratorium – w Szczecinie także większość punktów pobrań. Wynik jest zwykle gotowy w dniu badania. Do lekarza zabierz wyniki z laboratorium z kilku ostatnich lat, listę leków i informację o chorobach serca w rodzinie.

Kiedy pilnie do lekarza

Wysoki LDL zwiększa ryzyko w perspektywie lat, ale sam nie jest stanem nagłym. Dzwoń pod 112 przy bólu w klatce piersiowej trwającym dłużej niż kilka minut, duszności, nagłym niedowładzie, asymetrii twarzy lub kłopotach z mową.