Bilirubina i urobilinogen w moczu

Skąd w organizmie bilirubina i urobilinogen

Czerwone krwinki żyją około 120 dni. Gdy się starzeją, są rozkładane głównie w śledzionie, a zawarta w nich hemoglobina zamienia się w żółty barwnik – bilirubinę. Ta pierwsza forma, zwana wolną lub niesprzężoną, nie rozpuszcza się w wodzie, więc krąży we krwi związana z białkiem i nie przechodzi do moczu.

Bilirubina trafia do wątroby, gdzie zostaje „sprzężona”, czyli połączona z kwasem glukuronowym. Staje się wtedy rozpuszczalna w wodzie i razem z żółcią spływa do jelita. Tam bakterie jelitowe przerabiają ją na urobilinogen. Większość urobilinogenu wydala się z kałem (to on nadaje mu brązowy kolor), część wchłania się z powrotem do krwi i w niewielkiej ilości trafia do moczu.

Dlatego w moczu zdrowego człowieka laboratorium wykrywa niewielką ilość urobilinogenu, a bilirubiny – wcale. To badanie laboratoryjne pozwala więc pośrednio zajrzeć w pracę krwinek, wątroby, dróg żółciowych i jelit.

Kiedy lekarz zwraca uwagę na barwniki żółciowe w moczu

Oba parametry są częścią badania ogólnego moczu, więc laboratoria oznaczają je przy każdym takim badaniu laboratoryjnym. Lekarz patrzy na nie szczególnie uważnie przy żółtaczce (zażółceniu skóry i białek oczu), ciemnym moczu o barwie piwa lub mocnej herbaty, odbarwionym, jasnym stolcu, świądzie skóry, bólu w prawym podżebrzu i podejrzeniu chorób wątroby.

Wynik tego badania laboratoryjnego ma też znaczenie przy podejrzeniu hemolizy, czyli przyspieszonego rozpadu krwinek czerwonych, np. w niektórych niedokrwistościach. W każdej z tych sytuacji badanie moczu jest jednak tylko wstępem – rozstrzygające są badania laboratoryjne krwi.

Normy i jak czytać wynik bilirubiny i urobilinogenu w moczu

W prawidłowym wyniku bilirubina w moczu jest nieobecna, a urobilinogen opisany jako „w normie” lub „ślad” albo podany liczbowo, zwykle w zakresie około 0,2–1 mg/dl. Laboratoria stosują różne paski i analizatory, a więc i różne sposoby zapisu – na przykład część z nich wpisuje „norma” zamiast liczby. Wiążący jest zakres z wydruku laboratorium, w którym wykonano badanie.

Wynik tego badania laboratoryjnego bywa zafałszowany. Bilirubina rozkłada się w świetle, więc mocz stojący długo na słońcu może dać wynik fałszywie ujemny. Niektóre leki barwiące mocz na pomarańczowo lub czerwono utrudniają odczyt paska. Urobilinogen zmienia się też w ciągu dnia – najwięcej wydala się go zwykle po południu.

Bilirubina w moczu – co oznacza wynik dodatni

Ponieważ do moczu przechodzi tylko bilirubina sprzężona, jej obecność w badaniu laboratoryjnym zawsze wymaga wyjaśnienia. Najczęściej oznacza, że żółć nie odpływa prawidłowo z wątroby do jelita albo że uszkodzone komórki wątroby „przeciekają”. Mocz staje się wtedy ciemny, a stolec może być jasny, bo do jelita trafia mniej barwnika.

Typowe przyczyny to wirusowe zapalenie wątroby, toksyczne uszkodzenie wątroby (alkohol, niektóre leki, grzyby), kamica przewodowa, czyli kamień blokujący przewód żółciowy, zapalenie dróg żółciowych oraz guz uciskający drogi żółciowe, np. w obrębie trzustki. W takiej sytuacji lekarz zleca badania laboratoryjne krwi: stężenie bilirubiny całkowitej i bezpośredniej, enzymy wątrobowe, w tym aminotransferazę ALT, a także GGTP i fosfatazę alkaliczną, które rosną przy zastoju żółci. Ważnym uzupełnieniem jest USG jamy brzusznej.

W badaniach laboratoryjnych osób z zespołem Gilberta – częstej, łagodnej przypadłości, w której we krwi nieco wzrasta bilirubina wolna – bilirubiny w moczu nie ma. To pomaga lekarzowi odróżnić ten stan od chorób wątroby.

Urobilinogen podwyższony lub nieobecny

Podwyższony urobilinogen w moczu laboratoria stwierdzają, gdy bilirubiny powstaje dużo, czyli przy nasilonym rozpadzie krwinek czerwonych (hemolizie), a także w chorobach wątroby, która nie nadąża z wychwytywaniem urobilinogenu wracającego z jelita. Przy podejrzeniu hemolizy laboratorium wykonuje m.in. morfologię, liczbę retikulocytów, czyli młodych krwinek, oraz aktywność LDH i bilirubinę we krwi.

Brak urobilinogenu w moczu, zwłaszcza razem z dodatnią bilirubiną i odbarwionym stolcem, może wskazywać na całkowite zablokowanie odpływu żółci – barwnik nie dociera do jelita, więc bakterie nie mają z czego wytwarzać urobilinogenu. Przejściowo niski urobilinogen bywa też po antybiotykach, które niszczą florę jelitową. Laboratoria nie zawsze podają jednak wartość obniżoną, bo wiele pasków nie odróżnia jej od normy.

Badanie na NFZ i prywatnie

Bilirubinę i urobilinogen w moczu oznacza się w ramach badania ogólnego moczu, a lekarz rodzinny może zlecić na NFZ zarówno to badanie, jak i bilirubinę, ALT, AST, GGTP oraz fosfatazę zasadową we krwi. Prywatnie wszystkie te badania można wykonać bez skierowania; w Szczecinie oferują je praktycznie wszystkie punkty pobrań i laboratoria.

Z nieprawidłowym wynikiem z laboratorium zgłoś się do lekarza rodzinnego. Na podstawie badań laboratoryjnych krwi i USG oceni przyczynę i w razie potrzeby skieruje do gastroenterologa, hepatologa lub hematologa.

Kiedy pilnie do lekarza

Pilnej oceny wymaga nagle pojawiająca się żółtaczka, zwłaszcza z gorączką, dreszczami i bólem w prawym podżebrzu – to może być zapalenie dróg żółciowych, które bez leczenia szybko się pogarsza. Na SOR należy też jechać przy żółtaczce z dezorientacją, sennością, krwawieniami lub wymiotami krwią, a także po zatruciu grzybami lub przedawkowaniu leków przeciwbólowych.

Bezbolesna żółtaczka z ciemnym moczem, jasnym stolcem, świądem i chudnięciem u osoby starszej nie jest stanem nagłym, ale wymaga szybkiej diagnostyki w ciągu kilku dni, bo może świadczyć o guzie uciskającym drogi żółciowe. W razie utraty przytomności lub nagłego pogorszenia stanu dzwoń pod numer 112.