CK – kinaza kreatynowa

Czym jest kinaza kreatynowa CK i skąd bierze się we krwi

Kinaza kreatynowa to enzym, czyli białko przyspieszające reakcje chemiczne w komórkach. Pomaga mięśniom szybko odzyskiwać energię potrzebną do skurczu. Najwięcej CK jest w mięśniach szkieletowych, czyli tych, którymi poruszamy ręce i nogi, mniej w mięśniu sercowym i w mózgu.

W zdrowym organizmie do krwi przedostaje się tylko niewielka ilość enzymu. Gdy włókna mięśniowe są uszkodzone – przez uraz, bardzo duży wysiłek, stan zapalny, niektóre leki albo chorobę mięśni – CK wydostaje się z komórek i jego stężenie we krwi rośnie. Badanie laboratoryjne CK jest więc prostym sposobem oceny, czy mięśnie nie ulegają nadmiernemu uszkodzeniu.

Istnieją trzy odmiany enzymu: CK-MM z mięśni szkieletowych, CK-MB obecny w większej ilości w sercu i CK-BB z mózgu. Rutynowe badanie laboratoryjne mierzy ich łączną aktywność. Gdy trzeba ocenić udział serca, oznacza się osobno frakcję CK-MB, choć dziś w kardiologii znacznie częściej korzysta się z troponiny.

Oznaczenie CK należy do najprostszych badań laboratoryjnych: laboratorium mierzy aktywność enzymu w surowicy na zwykłym analizatorze biochemicznym, więc badanie jest szeroko dostępne. Wiele laboratoriów wykonuje je z tej samej probówki co kreatyninę czy próby wątrobowe, dzięki czemu jedno badanie krwi odpowiada na kilka pytań naraz.

Kiedy wykonuje się badanie CK

Lekarz zleca to badanie krwi, gdy objawy wskazują na problem z mięśniami albo gdy trzeba sprawdzić bezpieczeństwo leczenia. Najczęstsze sytuacje to:

• bóle, tkliwość, kurcze lub osłabienie mięśni bez jasnej przyczyny,
• ciemny, brunatny mocz po bardzo dużym wysiłku, urazie lub długim unieruchomieniu,
• dolegliwości mięśniowe w czasie leczenia statynami (leki obniżające cholesterol),
• podejrzenie zapalenia mięśni lub choroby genetycznej mięśni, także u dzieci z opóźnionym rozwojem ruchowym,
• ocena skutków urazu, zmiażdżenia, porażenia prądem, długiego leżenia po upadku,
• kontrola sportowców w okresie intensywnych treningów, gdy zaleci to lekarz.

Przygotowanie do badania CK – wysiłek ma ogromne znaczenie

Krew pobiera się z żyły w zgięciu łokcia. Najważniejsza zasada przygotowania dotyczy ruchu: intensywny trening, maraton, siłownia, a nawet przeprowadzka czy praca w ogrodzie mogą podnieść CK kilkukrotnie, a po skrajnym wysiłku nawet kilkudziesięciokrotnie. Wzrost utrzymuje się często 2–3 dni, a po bardzo długim wysiłku dłużej. Dlatego przed badaniem laboratoryjnym warto zrobić przerwę od treningów.

Wynik podnoszą też zastrzyki domięśniowe, intensywny masaż, upadki, operacje i napady drgawek. Jeśli coś takiego zdarzyło się w ostatnich dniach, powiedz o tym lekarzowi, a w razie wątpliwości zapytaj w laboratorium, czy przesunąć pobranie. Wynik zawyżony przez wysiłek to jeden z najczęstszych powodów niepotrzebnego niepokoju po badaniach laboratoryjnych.

Statyn i innych leków nie odstawia się na własną rękę przed badaniem. Lekarz zwykle chce wiedzieć, jaki jest poziom CK przy obecnym leczeniu, i dopiero na tej podstawie decyduje o zmianach.

Normy kinazy kreatynowej i jak czytać wynik

Wynik podaje się w jednostkach na litr (U/l). U większości dorosłych mężczyzn górna granica normy wynosi około 170–200 U/l, u kobiet około 145–170 U/l. Laboratoria stosują jednak różne metody i temperatury pomiaru, więc zawsze rozstrzyga zakres referencyjny wydrukowany przez laboratorium na wyniku.

Normy zależą także od masy mięśniowej. U osób bardzo umięśnionych, trenujących i ciężko pracujących fizycznie wynik nieco powyżej normy bywa zupełnie zdrowy. Opisano też różnice między grupami etnicznymi. Lekarz ocenia więc nie tylko liczbę, ale także objawy, wiek, aktywność i wyniki innych badań laboratoryjnych.

Przy interpretacji liczy się skala. Niewielkie podwyższenie, do dwóch–trzech górnych granic normy, często wynika z wysiłku i wymaga jedynie powtórzenia badania laboratoryjnego po kilku dniach odpoczynku. Wzrost dziesięciokrotny i większy zawsze wymaga wyjaśnienia. Porównując wyniki z różnych laboratoriów, patrz na wielokrotność górnej granicy normy, a nie na samą liczbę.

Podwyższone CK – co może oznaczać

Najczęstszą i najmniej groźną przyczyną jest wysiłek fizyczny. Inne częste powody to uraz mięśni, zastrzyki domięśniowe, operacje i niedawny upadek. Spośród leków najczęściej wymienia się statyny – u niewielkiej części osób powodują bóle mięśni, a rzadko wyraźny wzrost CK. Lekarze zwykle zlecają wtedy badanie laboratoryjne CK dopiero przy objawach, bo rutynowe kontrole u osób bez dolegliwości nie są potrzebne.

Ważne przyczyny chorobowe to niedoczynność tarczycy (dlatego lekarz często zleca też badanie TSH), zapalenie mięśni, choroby genetyczne mięśni, niektóre infekcje wirusowe, zaburzenia elektrolitowe oraz uszkodzenie mięśnia sercowego. Przy podejrzeniu zawału decyduje jednak oznaczenie troponiny sercowej, a nie CK.

Szczególnie niebezpieczna jest rabdomioliza, czyli masywny rozpad mięśni. CK sięga wtedy często kilkunastu tysięcy U/l i więcej, a uwolnione z mięśni białko mioglobina może uszkodzić nerki. Mocz robi się ciemny, mięśnie bolą i puchną. W takiej sytuacji lekarz sprawdza też kreatyninę jako wskaźnik pracy nerek i stężenie potasu, bo rozpad mięśni może gwałtownie podnieść potas we krwi. Przy uszkodzeniu mięśni rośnie zwykle również aktywność AST, co bywa mylone z chorobą wątroby.

Niskie CK – czy ma znaczenie

Obniżone CK zwykle nie ma znaczenia klinicznego. Bywa u osób starszych, szczupłych, z małą masą mięśniową, po długim unieruchomieniu, a także u kobiet w ciąży. Lekarz nie szuka choroby z powodu samego niskiego wyniku, jeśli nie ma innych niepokojących objawów. Część laboratoriów w ogóle nie podaje dolnej granicy normy, właśnie dlatego, że niski wynik niewiele mówi.

Badanie CK na NFZ i prywatnie

Na NFZ badanie zleca lekarz specjalista w ramach diagnostyki – na przykład neurolog, reumatolog, kardiolog czy internista w szpitalu – a w niektórych przychodniach także lekarz rodzinny. Prywatnie CK można oznaczyć bez skierowania; w Szczecinie oferuje je większość punktów pobrań. Badanie wchodzi też w skład pakietu badań dla sportowców.

Wynik z laboratorium jest zwykle gotowy w ciągu jednego dnia roboczego. Na wizytę zabierz wydruk, informację o treningach i lekach z ostatnich dni oraz wcześniejsze badania laboratoryjne, jeśli je masz – lekarz chętnie porówna wartości. Jeśli wynik był podwyższony, kontrolne oznaczenie najlepiej wykonać w tym samym laboratorium po kilku dniach odpoczynku.

Kiedy z bólem mięśni pilnie do lekarza

Pilnej pomocy, na SOR lub pod numerem 112, wymaga silny ból i obrzęk mięśni połączony z ciemnym, brunatnym moczem, wyraźnym osłabieniem lub zmniejszoną ilością oddawanego moczu – zwłaszcza po bardzo dużym wysiłku, urazie zmiażdżeniowym lub długim leżeniu. Jeśli laboratorium zgłasza wartość CK liczoną w tysiącach, a towarzyszą jej objawy, nie czekaj na planową wizytę. Szpitalne laboratoria oznaczają CK w ciągu około godziny, więc na SOR wynik jest dostępny szybko.