AST – aminotransferaza asparaginianowa

Czym jest AST i co mierzy jego oznaczenie

AST, czyli aminotransferaza asparaginianowa, to enzym uczestniczący w przemianach aminokwasów i w wytwarzaniu energii w komórkach. W przeciwieństwie do ALT nie jest typowy tylko dla wątroby. Dużo AST zawierają także mięsień sercowy, mięśnie szkieletowe, nerki, mózg i czerwone krwinki. Część enzymu znajduje się w cytoplazmie komórki, a część w mitochondriach – czyli w jej „elektrowniach”.

Gdy komórki któregoś z tych narządów są uszkadzane, AST przedostaje się do krwi. Badanie laboratoryjne AST mierzy więc aktywność enzymu w surowicy. Podwyższony wynik mówi, że gdzieś w organizmie dochodzi do uszkodzenia komórek, ale bez dodatkowych informacji nie wskazuje, gdzie. Dlatego laboratoria i lekarze niemal zawsze traktują AST jako część większego zestawu, a nie jako samodzielny test.

Dawniej AST było jednym z podstawowych badań laboratoryjnych przy podejrzeniu zawału serca. Dziś tę rolę przejęła troponina sercowa, a AST służy przede wszystkim do oceny wątroby i – pośrednio – mięśni.

Kiedy wykonuje się badanie AST

Lekarz zleca AST zwykle razem z aminotransferazą alaninową ALT, ponieważ porównanie obu enzymów daje znacznie więcej niż każdy z nich osobno. Oba wchodzą w skład pakietu prób wątrobowych i wielu profilaktycznych zestawów badań laboratoryjnych, także w programie bezpłatnych badań NFZ dla dorosłych.

• objawy mogące świadczyć o chorobie wątroby: przewlekłe zmęczenie, nudności, ból w prawym podżebrzu, żółtaczka, ciemny mocz,
• nadużywanie alkoholu lub podejrzenie alkoholowej choroby wątroby,
• kontrola wirusowego zapalenia wątroby, stłuszczenia wątroby lub marskości,
• przyjmowanie leków mogących uszkadzać wątrobę,
• bóle i osłabienie mięśni, ciemnobrązowy mocz po wysiłku – wtedy razem z kinazą kreatynową CK,
• ocena stanu ogólnego przed zabiegiem lub w czasie hospitalizacji.

Przygotowanie do badania AST i pobranie krwi

To standardowe badanie krwi żylnej, najczęściej z żyły w zgięciu łokcia, które laboratoria wykonują codziennie. Większość laboratoriów zaleca, by przyjść rano i na czczo. Przy AST szczególnie ważne jest jednak to, co robiłeś w poprzednich dniach. Intensywny trening, długi bieg, praca fizyczna albo uraz mięśni potrafią podnieść AST nawet kilkukrotnie, bo enzym uwalnia się z uszkodzonych włókien mięśniowych.

Drugim częstym źródłem błędu jest hemoliza, czyli rozpad czerwonych krwinek w probówce. Krwinki zawierają dużo AST, więc gdy pękną – na przykład przy trudnym pobraniu lub zbyt długim transporcie – wynik jest sztucznie zawyżony. Laboratorium zwykle zaznacza na wydruku, że próbka była zhemolizowana, i wtedy badanie laboratoryjne trzeba powtórzyć.

U dzieci obowiązują podobne zasady przygotowania do badań laboratoryjnych, a normy są nieco wyższe niż u dorosłych, szczególnie w pierwszych latach życia. Laboratoria podają wtedy osobne zakresy dla poszczególnych grup wiekowych.

Normy AST i wskaźnik de Ritisa

Aktywność AST podaje się w jednostkach na litr (U/l). U większości dorosłych górna granica normy wynosi około 31–35 U/l u kobiet i 35–40 U/l u mężczyzn. Różne laboratoria stosują różne metody i odczynniki, dlatego wynik zawsze odnosi się do zakresu referencyjnego wydrukowanego przez laboratorium, które wykonało oznaczenie.

Lekarze często obliczają tak zwany wskaźnik de Ritisa, czyli stosunek AST do ALT. U zdrowych osób i w stłuszczeniu wątroby jest on zwykle niższy niż 1, bo przeważa ALT. Wskaźnik powyżej 2 częściej towarzyszy alkoholowej chorobie wątroby, a wartości powyżej 1 bywają spotykane w marskości. To jednak tylko wskazówka, a nie rozpoznanie – w badaniach laboratoryjnych zdarza się wiele wyjątków.

Dla porównania wyników z różnych laboratoriów wygodnie jest wyrażać je jako wielokrotność górnej granicy normy. Wynik nieznacznie podwyższony nie musi oznaczać choroby, a laboratorium nie stawia rozpoznania – zawsze warto go skonfrontować z objawami i z innymi parametrami.

Podwyższone AST – co może oznaczać

Najczęściej podwyższone AST ma źródło w wątrobie. Wśród przyczyn są: stłuszczenie wątroby związane z nadwagą i cukrzycą, alkoholowa choroba wątroby, wirusowe zapalenia wątroby, uszkodzenie polekowe, autoimmunologiczne zapalenie wątroby i marskość. W chorobie alkoholowej AST rośnie zwykle bardziej niż ALT, często razem z enzymem GGTP.

Drugą dużą grupą przyczyn są mięśnie. AST rośnie po intensywnym wysiłku, urazach, napadach drgawek, w zapaleniach mięśni i przy rozpadzie mięśni (rabdomiolizie). W takiej sytuacji lekarz zleca kinazę kreatynową CK, która jest typowym markerem uszkodzenia mięśni. Gdy CK jest bardzo wysoka, a ALT umiarkowanie podwyższone, przyczyna zwykle leży w mięśniach, a nie w wątrobie.

AST bywa też podwyższone w niedokrwistości hemolitycznej, czyli przy nadmiernym rozpadzie krwinek – wtedy rośnie zwykle także dehydrogenaza mleczanowa LDH. Zdarza się w chorobach tarczycy, w celiakii i w ostrym zapaleniu trzustki. Bardzo wysokie wartości, sięgające tysięcy U/l, spotyka się w ostrym zatruciu, ostrym wirusowym zapaleniu wątroby i we wstrząsie.

Obniżone AST – czy ma znaczenie

Niski wynik AST zwykle nie ma znaczenia i nie wymaga dalszych badań laboratoryjnych. Bywa obserwowany u osób z niedoborem witaminy B6, u dializowanych pacjentów z niewydolnością nerek i u osób w podeszłym wieku. Wiele laboratoriów nie podaje w ogóle dolnej granicy dla tego enzymu.

Prawidłowe AST nie wyklucza choroby wątroby. W stłuszczeniu i w zaawansowanej marskości enzym może pozostawać w normie, dlatego ocenę wątroby uzupełnia się o inne parametry krwi i o badanie obrazowe.

AST na NFZ i prywatnie – gdzie wykonać i z czym iść do lekarza

AST może zlecić lekarz rodzinny na NFZ, a także internista, gastroenterolog, hepatolog czy kardiolog. Prywatnie to badanie laboratoryjne wykonuje praktycznie każde laboratorium i punkt pobrań, bez skierowania; laboratoria w szpitalach oznaczają je także całą dobę. Na wynik AST czeka się najczęściej kilka godzin, rzadziej do następnego dnia roboczego.

Na wizytę zabierz wszystkie wyniki: AST, ALT, ewentualnie GGTP, bilirubinę i morfologię. Powiedz lekarzowi o przyjmowanych lekach, wysiłku w dniach przed badaniem krwi i o spożyciu alkoholu. Często pierwszym krokiem jest po prostu powtórzenie oznaczenia w tym samym laboratorium, po kilku dniach odpoczynku.

Kiedy z wynikiem AST trzeba pilnie do lekarza

Pilnej pomocy wymaga AST wielokrotnie powyżej normy połączone z żółtaczką, silnym bólem brzucha, wymiotami, zaburzeniami świadomości lub krwawieniami. Na SOR lub pod numer 112 trzeba też zgłosić się przy silnym bólu i obrzęku mięśni z ciemnobrązowym moczem po wysiłku, urazie lub przyjęciu nowego leku – może to być rozpad mięśni grożący uszkodzeniem nerek.

Ból w klatce piersiowej, duszność czy kołatanie serca wymagają natychmiastowej pomocy niezależnie od wyniku AST. Nie należy czekać na badania laboratoryjne ani próbować ich interpretować samodzielnie.