Cynk

Czym jest cynk i co mierzy oznaczenie cynku we krwi

Cynk to pierwiastek śladowy – organizm potrzebuje go w niewielkich ilościach, ale bez niego nie działa kilkaset enzymów. Uczestniczy w podziale komórek, w gojeniu ran, w pracy układu odpornościowego, w odczuwaniu smaku i węchu, we wzroście dzieci, w funkcjonowaniu skóry i włosów oraz w wytwarzaniu nasienia. Dobrym źródłem cynku są mięso, owoce morza, jaja, sery, pestki dyni, orzechy i pełne ziarna zbóż.

Organizm nie ma dużych magazynów cynku. Większość znajduje się w mięśniach i kościach, a we krwi krąży mniej niż 1 procent jego zasobów, głównie związany z albuminą. Badanie laboratoryjne mierzy stężenie cynku w surowicy lub osoczu. To najczęściej stosowany wskaźnik, ale ma ograniczenia: wynik zależy od pory dnia, posiłku, stanu zapalnego i poziomu białek we krwi, a łagodny niedobór może przez długi czas pozostawać niewidoczny.

Z tego powodu oznaczenie cynku nie należy do podstawowych badań laboratoryjnych i nie wszystkie laboratoria wykonują je na miejscu. Ma sens wtedy, gdy objawy i okoliczności wyraźnie sugerują niedobór, a lekarz potrafi ocenić wynik na tle całego obrazu choroby.

Kiedy lekarz zleca badanie cynku

Lekarz zleca to badanie laboratoryjne najczęściej przy objawach, które mogą wiązać się z niedoborem cynku, oraz w chorobach, które ten niedobór powodują. Często towarzyszą mu inne badania krwi oceniające odżywienie i wchłanianie.

• zaburzenia smaku i węchu, utrata apetytu
• trudno gojące się rany, nawracające infekcje
• zmiany skórne wokół ust, nosa, odbytu i na dłoniach, nadmierne wypadanie włosów
• przewlekłe biegunki, choroby zapalne jelit, celiakia, stan po operacjach bariatrycznych
• nadużywanie alkoholu, marskość wątroby, przewlekła choroba nerek, dializy
• niedożywienie, długotrwałe żywienie pozajelitowe, rygorystyczne diety eliminacyjne
• zahamowanie wzrostu i opóźnione dojrzewanie u dzieci
• podejrzenie przyjmowania nadmiernych ilości suplementów cynku

Jak przygotować się do oznaczenia cynku i dlaczego probówka ma znaczenie

Do oznaczenia cynku, jak do większości badań laboratoryjnych z krwi, próbkę pobiera się z żyły rano, na czczo. Stężenie cynku zmienia się w ciągu dnia – rano jest najwyższe, a po posiłku spada nawet o kilkanaście procent. Dlatego wynik pobrany po śniadaniu lub po południu może sugerować niedobór, którego nie ma. Laboratoria podają normy właśnie dla pobrań porannych na czczo.

To badanie krwi wymaga szczególnej staranności. Cynk jest wszechobecny w środowisku, więc próbkę pobiera się do specjalnej probówki wolnej od metali (często z granatowym korkiem). Zwykła probówka, guma korka czy niektóre żele mogą uwolnić cynk i zawyżyć wynik. Krwinki czerwone zawierają kilka razy więcej cynku niż surowica, dlatego także hemoliza, czyli rozpad krwinek w probówce, daje wynik fałszywie wysoki.

Nie każde laboratorium wykonuje to oznaczenie na miejscu – często próbka jest wysyłana do laboratorium specjalistycznego. Przed pobraniem warto więc zapytać, czy punkt ma odpowiednie probówki i ile trwa oczekiwanie na wynik.

Normy cynku i jak czytać wynik

W polskich laboratoriach wynik podaje się w µg/dl lub w µmol/l. U większości dorosłych zakres referencyjny wynosi mniej więcej 70–120 µg/dl, czyli około 10,7–18,4 µmol/l, ale zależy od metody, pory pobrania i populacji, dla której laboratorium go wyznaczyło. U dzieci normy bywają nieco inne, a laboratoria podają je osobno. Rozstrzyga zakres wydrukowany na wyniku.

Interpretację tego badania laboratoryjnego utrudniają dwa zjawiska. Po pierwsze, w stanie zapalnym – przy infekcji, po operacji, w chorobach przewlekłych – cynk przemieszcza się z krwi do wątroby, a jego stężenie spada mimo prawidłowych zasobów. Dlatego lekarz często prosi laboratorium o równoczesne oznaczenie CRP. Po drugie, cynk krąży związany z białkami, więc przy niskiej albuminie wynik jest zaniżony.

Pomocniczo lekarz może spojrzeć na aktywność fosfatazy zasadowej – enzymu, który potrzebuje cynku do działania i bywa obniżony przy jego niedoborze. Ostateczną ocenę zawsze daje połączenie wyników badań laboratoryjnych z objawami, a czasem obserwacja reakcji na leczenie ustalone przez lekarza.

Niski cynk – możliwe przyczyny i objawy

Niski wynik w badaniu laboratoryjnym może oznaczać rzeczywisty niedobór albo efekt stanu zapalnego lub niskiego poziomu białek. Prawdziwy niedobór rozwija się przy małej podaży (dieta uboga w produkty zwierzęce, niedożywienie, osoby starsze), zaburzeniach wchłaniania (celiakia, choroby zapalne jelit, przewlekłe biegunki, stan po operacjach jelit i bariatrycznych) oraz zwiększonej utracie – z moczem w cukrzycy i przy niektórych lekach moczopędnych, a także u osób dializowanych.

Niski cynk często występuje u osób nadużywających alkoholu i z marskością wątroby, a także w ciąży i u kobiet stosujących hormonalną antykoncepcję, co nie zawsze oznacza niedobór. Przy podejrzeniu celiakii lekarz może zlecić przeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej. Bardzo rzadką przyczyną jest wrodzona choroba, w której jelita nie potrafią wchłaniać cynku, ujawniająca się u niemowląt.

Objawy niedoboru to zaburzenia smaku i węchu, brak apetytu, wolniejsze gojenie ran, zmiany skórne, wypadanie włosów, częstsze infekcje i biegunki, a u dzieci – wolniejszy wzrost. Niedoborowi cynku często towarzyszą niedobory innych składników, np. żelaza czy magnezu.

Wysoki cynk – co może oznaczać

Podwyższony wynik badania laboratoryjnego najczęściej ma przyczynę techniczną: zanieczyszczenie próbki cynkiem z probówki lub hemolizę. Laboratorium może wtedy zalecić powtórzenie oznaczenia w specjalnej probówce.

Rzeczywisty nadmiar cynku wynika zwykle z długotrwałego przyjmowania dużych ilości suplementów lub, rzadko, z narażenia zawodowego. Nadmiar cynku może dawać nudności, wymioty i bóle brzucha, a przewlekle utrudnia wchłanianie miedzi i prowadzi do jej niedoboru, co objawia się niedokrwistością, spadkiem liczby krwinek białych i objawami neurologicznymi. To przykład, że suplementy przyjmowane bez potrzeby mogą szkodzić.

Badanie cynku na NFZ i prywatnie

Oznaczenie cynku zleca zwykle lekarz specjalista – gastroenterolog, dermatolog, internista, pediatra – w ramach diagnostyki konkretnych objawów lub chorób. Prywatnie można je wykonać bez skierowania, ale nie w każdym punkcie pobrań; w Szczecinie lepiej wcześniej upewnić się, czy dane laboratorium wykonuje to oznaczenie i ma odpowiednie probówki.

Na wynik tego badania laboratoryjnego czeka się zwykle od kilku dni do około tygodnia, bo próbki często trafiają do laboratoriów wykonujących oznaczenia pierwiastków. Do lekarza zabierz wydruk z laboratorium razem z wynikami albuminy, CRP i morfologii oraz listą leków i suplementów.

Kiedy z wynikiem cynku pilnie do lekarza

Sam poziom cynku rzadko bywa alarmowym wynikiem badań laboratoryjnych i rzadko wymaga pilnej interwencji. Szybkiej oceny lekarskiej wymagają natomiast objawy, z powodu których badanie wykonano: nasilone, przewlekłe biegunki z odwodnieniem, gwałtowna utrata masy ciała, rozległe sączące zmiany skórne, a u niemowląt i dzieci – brak przyrostu masy ciała i zmiany skórne z biegunką.

Przy objawach ciężkiego odwodnienia, splątaniu, omdleniu lub wysokiej gorączce wezwij pomoc (112) lub udaj się na SOR.