Żelazo

Czym jest żelazo w surowicy i co mierzy to badanie

Żelazo jest niezbędne do wytwarzania hemoglobiny – czerwonego barwnika krwinek, który przenosi tlen z płuc do wszystkich tkanek. Potrzebują go też mięśnie, mózg i wiele enzymów. Organizm nie potrafi aktywnie pozbywać się żelaza, dlatego bardzo starannie reguluje jego wchłanianie z pożywienia: z mięsa, podrobów, ryb, jaj, a słabiej z roślin strączkowych, kasz i zielonych warzyw.

Większość żelaza znajduje się w krwinkach czerwonych, a jego zapasy są zmagazynowane w wątrobie, śledzionie i szpiku w postaci ferrytyny. We krwi żelazo krąży związane z białkiem transportowym – transferyną. Badanie laboratoryjne żelaza w surowicy mierzy właśnie tę krążącą, „transportową” pulę, czyli żelazo w drodze z jelit lub magazynów do szpiku i tkanek. Laboratoria oznaczają je zwykle metodą kolorymetryczną, czyli na podstawie zmiany barwy odczynnika.

To ważne, bo poziom krążącego żelaza zmienia się z godziny na godzinę i z dnia na dzień, nawet o kilkadziesiąt procent. Dlatego pojedynczy wynik żelaza z laboratorium mówi o zapasach znacznie mniej, niż wiele osób sądzi.

Kiedy wykonuje się badanie żelaza

Lekarz zleca to badanie laboratoryjne, gdy w morfologii krwi widać niedokrwistość lub małe krwinki, przy objawach sugerujących niedobór żelaza albo przy podejrzeniu jego nadmiaru. W większości laboratoriów żelazo można zlecić osobno, ale lekarz prawie zawsze ocenia je razem z innymi parametrami gospodarki żelazem.

• przewlekłe zmęczenie, bladość, duszność przy wysiłku, kołatanie serca
• wypadanie włosów, łamliwe paznokcie, pękające kąciki ust, zespół niespokojnych nóg
• obfite miesiączki, ciąża, okres karmienia piersią
• choroby przewodu pokarmowego: celiakia, choroby zapalne jelit, przewlekłe krwawienia
• dieta wegetariańska lub wegańska, częste oddawanie krwi, intensywny sport
• podejrzenie hemochromatozy (wrodzonego nadmiaru żelaza) lub kontrola jej leczenia
• kontrola skuteczności leczenia niedoboru żelaza

Jak przygotować się do badania żelaza we krwi

Na to badanie laboratoryjne krew pobiera się z żyły, najlepiej rano i na czczo. Rytm dobowy żelaza jest wyraźny: rano stężenie jest najwyższe, wieczorem może być nawet o jedną trzecią niższe. Jeśli porównujesz wyniki z kolejnych badań krwi, wykonuj je o podobnej porze, najlepiej w tym samym laboratorium.

Preparaty żelaza przyjęte krótko przed pobraniem znacznie zawyżają wynik – dlatego laboratoria i lekarze zwykle zalecają przerwę co najmniej doby. Po żelazie podanym dożylnie odczekuje się dłużej, zwykle kilka tygodni, zanim ocenia się gospodarkę żelazem. Na wynik wpływają też doustne środki antykoncepcyjne (mogą go podwyższać), a także infekcje i stany zapalne (obniżają go).

Hemoliza próbki może zafałszować oznaczenie, dlatego ważne jest sprawne pobranie i szybkie dostarczenie krwi do laboratorium.

Normy żelaza i dlaczego sam wynik nie wystarcza

W Polsce wynik podaje się w µg/dl (mikrogramach na decylitr) albo w µmol/l. U większości dorosłych kobiet zakres wynosi około 37–145 µg/dl, a u mężczyzn około 59–158 µg/dl, ale laboratoria różnią się metodą, więc zakres na wydruku może się nieco różnić. U dzieci normy zależą od wieku, a laboratorium podaje je osobno.

Najważniejsza zasada: żelazo w surowicy nie służy samodzielnie do rozpoznania niedoboru ani nadmiaru. Wiarygodną ocenę daje dopiero zestaw badań laboratoryjnych: ferrytyna, która odzwierciedla zapasy, całkowita zdolność wiązania żelaza i transferyna oraz wyliczone z nich wysycenie transferyny, a do tego morfologia krwi. Taki zestaw zawiera np. pakiet badań w kierunku anemii.

Przykładowo: niskie żelazo przy niskiej ferrytynie przemawia za niedoborem, ale niskie żelazo przy prawidłowej lub wysokiej ferrytynie i podwyższonym białku CRP sugeruje raczej stan zapalny, w którym organizm „chowa” żelazo w magazynach.

Wysokie żelazo we krwi – możliwe przyczyny

Najczęstszą przyczyną podwyższonego wyniku w tym badaniu laboratoryjnym jest po prostu przyjęcie preparatu żelaza przed pobraniem albo niedawne przetoczenie krwi. Wynik bywa też wyższy przy stosowaniu antykoncepcji hormonalnej i w niektórych chorobach wątroby, gdy z uszkodzonych komórek uwalnia się żelazo.

Ważną, choć rzadszą przyczyną jest hemochromatoza – dziedziczna choroba, w której jelita wchłaniają za dużo żelaza, a jego nadmiar odkłada się w wątrobie, sercu, trzustce i stawach. Podejrzenie hemochromatozy pojawia się, gdy w kolejnych badaniach laboratoryjnych utrzymuje się wysokie wysycenie transferyny i wysoka ferrytyna. Nadmiar żelaza występuje też w niektórych niedokrwistościach (np. hemolitycznych, talasemii) i u osób wielokrotnie przetaczanych.

Długotrwały nadmiar żelaza może uszkadzać narządy, dlatego wysoki wynik z laboratorium zawsze warto omówić z lekarzem – nawet jeśli wydaje się przypadkowy.

Niskie żelazo – co może oznaczać

Obniżone żelazo w badaniu laboratoryjnym najczęściej wiąże się z jego niedoborem. W Polsce dotyczy to zwłaszcza kobiet z obfitymi miesiączkami, kobiet w ciąży, dzieci w okresie szybkiego wzrostu oraz osób z przewlekłą utratą krwi z przewodu pokarmowego – np. z wrzodów, polipów czy nowotworu jelita. U mężczyzn i kobiet po menopauzie niedobór żelaza zawsze wymaga wyjaśnienia przyczyny, bo może być pierwszym sygnałem ukrytego krwawienia.

Drugą częstą przyczyną są stany zapalne – infekcje, choroby reumatyczne, nowotwory, przewlekła choroba nerek. Organizm celowo obniża wtedy krążące żelazo, a zapasy pozostają prawidłowe. To tzw. niedokrwistość chorób przewlekłych, której nie leczy się jak zwykłego niedoboru.

Pojedynczy niski wynik badania laboratoryjnego, zwłaszcza po pobraniu wieczorem lub w czasie infekcji, może być przypadkowy. Dlatego lekarz ocenia go w świetle ferrytyny, CRP i morfologii, a nie leczy samej liczby z wydruku laboratorium.

Badanie żelaza na NFZ i prywatnie

Żelazo należy do badań krwi, które lekarz rodzinny może zlecić na NFZ, zwykle razem z morfologią. Pozostałe parametry gospodarki żelazem, jak ferrytyna czy TIBC, często zleca lekarz specjalista lub wykonuje się je prywatnie. Prywatnie badanie można zrobić bez skierowania w większości laboratoriów.

Wynik badania laboratoryjnego jest zwykle gotowy tego samego lub następnego dnia roboczego. Do lekarza zabierz wydruk z laboratorium z zakresem referencyjnym, wcześniejsze wyniki morfologii i ferrytyny, informację o miesiączkach, diecie, lekach oraz o tym, czy przyjmujesz preparaty żelaza.

Kiedy z niedoborem żelaza pilnie do lekarza

W badaniach laboratoryjnych sam wynik żelaza rzadko bywa alarmowy, ale niedokrwistość, której towarzyszy, bywa groźna. Pilnie skontaktuj się z lekarzem, jeśli niskiemu żelazu towarzyszą czarne, smoliste stolce, krew w stolcu lub w wymiocinach, bardzo obfite krwawienia z dróg rodnych albo szybko narastające osłabienie.

Natychmiast wezwij pomoc (112) lub jedź na SOR przy omdleniu, bólu w klatce piersiowej, dużej duszności w spoczynku lub masywnym krwawieniu.