Niski testosteron u mężczyzn – dlaczego samo badanie testosteronu nie wystarcza

Streszczenie badania prostym językiem

O co chodzi w tym badaniu

Hipogonadyzm męski to stan, w którym jądra wytwarzają za mało testosteronu. Po okresie dojrzewania może objawiać się m.in. spadkiem popędu seksualnego, zaburzeniami erekcji, zmęczeniem, obniżonym nastrojem i utratą siły mięśni. Niski testosteron wiąże się też z osteoporozą, otyłością brzuszną, cukrzycą i chorobami serca.

Niski testosteron może mieć jednak bardzo różne przyczyny – od chorób samych jąder, przez zaburzenia przysadki, po otyłość, przewlekłe choroby czy leki. Autorzy z Uniwersytetu Mediolańskiego i instytutu Auxologico w Mediolanie zadali pytanie, czy powikłania wynikają tylko z niedoboru testosteronu, czy także z choroby, która go wywołała.

Jak przeprowadzono badanie

Był to przegląd narracyjny, czyli opisowe omówienie literatury. Autorzy przejrzeli 166 artykułów o powikłaniach hipogonadyzmu, porównali kryteria rozpoznania z różnych wytycznych i szczegółowo omówili przykłady, m.in. zespół Klinefeltera (wrodzoną obecność dodatkowego chromosomu X u mężczyzn), wpływ hormonów na kości i na stan naczyń krwionośnych.

Co wykazało

Kryteria rozpoznania nie są jednolite. Amerykańskie Towarzystwo Endokrynologiczne zaleca rozpoznawać hipogonadyzm dopiero wtedy, gdy są objawy i jednoznacznie, powtarzalnie niskie stężenie testosteronu. Badanie laboratoryjne testosteronu powinno się wykonać dwukrotnie, w różne dni, rano i na czczo, bo stężenie hormonu zmienia się w ciągu doby i jest najwyższe rano. Progi różnią się jednak między towarzystwami: europejskie badanie EMAS przyjmowało 11 nmol/l, Europejskie Towarzystwo Urologiczne 12,1 nmol/l, a Amerykańskie Towarzystwo Urologiczne 10,4 nmol/l. Przy wynikach na granicy (około 8–12 nmol/l) lub nieprawidłowym SHBG, białku wiążącym hormony płciowe, europejscy urolodzy zalecają oznaczenie wolnego testosteronu.

Po stwierdzeniu niskiego testosteronu bardzo ważne jest zbadanie LH i FSH – hormonów przysadki, które pobudzają jądra. Pozwalają one odróżnić hipogonadyzm pierwotny (uszkodzenie jąder, wtedy LH i FSH są wysokie) od wtórnego (zaburzenie w przysadce lub podwzgórzu, wtedy są niskie lub prawidłowe). Tymczasem tylko 74 ze 166 ocenianych prac uwzględniało oznaczenie tych hormonów.

Autorzy pokazują, że nie wszystkie powikłania wynikają z samego braku testosteronu. U mężczyzn z zespołem Klinefeltera zespół metaboliczny występował częściej niż u mężczyzn z hipogonadyzmem z innych przyczyn (46% wobec 27%), a niekorzystny profil cholesterolu nie poprawiał się po leczeniu testosteronem. W cytowanym badaniu 119 mężczyzn osoby z wysokim FSH miały gęstość kości w kręgosłupie niższą niż mężczyźni z hipogonadyzmem wtórnym. Wpływ leczenia testosteronem na serce nie został ostatecznie wyjaśniony – brakuje długich badań z placebo.

Co to oznacza dla pacjenta

Jeśli masz objawy, które mogą wskazywać na niski testosteron, pojedynczy wynik nie przesądza o rozpoznaniu. Badanie zwykle powtarza się rano, a lekarz uzupełnia je o LH, FSH i często SHBG, by ustalić przyczynę. Od niej zależy dalsze postępowanie – np. przy otyłości czy chorobach przewlekłych ważne może być leczenie choroby podstawowej.

Nie przyjmuj testosteronu ani suplementów „na hormony” na własną rękę. O diagnostyce i ewentualnym leczeniu decyduje endokrynolog, urolog lub androlog.

Ograniczenia badania

To przegląd opisowy bez systematycznej metody wyszukiwania i bez łączenia wyników w obliczeniach. Część rozważań autorzy opierają na rzadszych postaciach hipogonadyzmu, np. na mężczyznach z zespołem Klinefeltera, co nie zawsze przekłada się na częstszy hipogonadyzm związany z wiekiem czy otyłością. Wiele cytowanych prac to badania obserwacyjne, więc pokazują związki, a nie przyczyny. Praca nie dotyczy szczegółów leczenia.

Najważniejsze w skrócie

Rozpoznanie niskiego testosteronu wymaga objawów i co najmniej dwóch porannych pomiarów, a progi różnią się między wytycznymi. Zawsze warto zbadać LH i FSH, bo przyczyna hipogonadyzmu może mieć dla zdrowia równie duże znaczenie jak sam niski testosteron.