Helicobacter pylori – testy

Czym jest Helicobacter pylori i co wykrywają testy

Helicobacter pylori to bakteria, która potrafi przetrwać w kwaśnym środowisku żołądka. Chroni się przed kwasem dzięki enzymowi zwanemu ureazą – rozkłada on mocznik do amoniaku, który zobojętnia kwas wokół bakterii. Bakterii nie widać gołym okiem ani w zwykłej morfologii – wykrywają ją dopiero celowane badania laboratoryjne. Zakażenie zwykle następuje w dzieciństwie, najczęściej w rodzinie, i bez leczenia trwa całe życie.

U wielu osób zakażenie nie daje żadnych dolegliwości. U części prowadzi jednak do przewlekłego zapalenia błony śluzowej żołądka, choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, a po latach zwiększa ryzyko raka żołądka i chłoniaka typu MALT. Dlatego aktualne europejskie zalecenia (konsensus Maastricht VI) mówią, że każde wykryte zakażenie powinno zostać leczone.

Badania laboratoryjne w kierunku H. pylori dzielą się na dwie grupy. Testy nieinwazyjne – oddechowy, antygen w kale i przeciwciała we krwi – nie wymagają gastroskopii i wykonuje je większość laboratoriów. Testy inwazyjne wykonuje się na wycinku błony śluzowej pobranym podczas gastroskopii: szybki test ureazowy, badanie histopatologiczne i hodowlę bakterii z oceną wrażliwości na antybiotyki, którą prowadzi laboratorium mikrobiologiczne.

Kiedy wykonuje się badanie na Helicobacter pylori

Lekarz kieruje na badanie laboratoryjne w kierunku H. pylori przede wszystkim wtedy, gdy wynik zmieni postępowanie. Najczęstsze wskazania to:

• dolegliwości ze strony nadbrzusza – ból, pieczenie, uczucie pełności po jedzeniu (dyspepsja) – u osób młodszych bez objawów alarmowych,
• choroba wrzodowa obecnie lub w przeszłości,
• planowane długotrwałe przyjmowanie kwasu acetylosalicylowego lub niesteroidowych leków przeciwzapalnych u osób z grupy ryzyka,
• niedokrwistość z niedoboru żelaza bez jasnej przyczyny i niedobór witaminy B12,
• małopłytkowość immunologiczna,
• rak żołądka u krewnego pierwszego stopnia,
• kontrola skuteczności leczenia (eradykacji) po zakończonej kuracji.

Test oddechowy, antygen w kale, badanie krwi – czym się różnią

Test oddechowy z mocznikiem znakowanym węglem 13C uważa się za najdokładniejsze badanie nieinwazyjne. Pacjent wydmuchuje powietrze do worka lub probówki, wypija roztwór z mocznikiem, a po około 30 minutach oddaje drugą próbkę powietrza. Jeśli w żołądku żyje bakteria, jej ureaza rozkłada mocznik i w wydychanym powietrzu przybywa znakowanego dwutlenku węgla. Próbki trafiają do laboratorium, które mierzy różnicę między nimi. Część laboratoriów wykonuje cały test na miejscu, inne przesyłają worki z powietrzem do laboratorium partnerskiego.

To badanie laboratoryjne wykrywa w kale fragmenty białek bakterii. Testy oparte na przeciwciałach monoklonalnych mają dokładność zbliżoną do testu oddechowego, a pobranie próbki jest łatwe także u dzieci. Wiele laboratoriów przyjmuje próbki kału codziennie, ale warto sprawdzić, jak długo próbka może czekać przed dostarczeniem.

Badanie krwi na przeciwciała IgG przeciw H. pylori pokazuje, że organizm zetknął się z bakterią. Przeciwciała utrzymują się jednak miesiącami lub latami po wyleczeniu, więc wynik dodatni nie dowodzi aktywnego zakażenia. Z tego powodu zalecenia stawiają to badanie laboratoryjne niżej niż test oddechowy i antygen w kale. Ma ona przewagę w jednej sytuacji: na jej wynik nie wpływają leki hamujące kwas ani antybiotyki, a także krwawienie z przewodu pokarmowego.

Szybkie testy z kropli krwi z palca, sprzedawane w aptekach, są mniej dokładne niż badania laboratoryjne wykonywane w laboratorium z krwi żylnej i nie zastępują diagnostyki zleconej przez lekarza.

Jak przygotować się do testów na H. pylori

Przygotowanie do badania laboratoryjnego jest najważniejsze przy teście oddechowym i antygenie w kale, bo oba wykrywają żywe bakterie. Leki hamujące wydzielanie kwasu, antybiotyki i preparaty bizmutu zmniejszają liczbę bakterii i mogą dać wynik fałszywie ujemny. Dlatego zwykle odstawia się inhibitory pompy protonowej na 2 tygodnie, a od antybiotyków odczekuje 4 tygodnie. Nie odstawiaj leków samodzielnie – zapytaj lekarza, czym je ewentualnie zastąpić na ten czas, np. lekami zobojętniającymi kwas.

Na test oddechowy przychodzi się na czczo, bez palenia papierosów; godziny wykonywania testu warto sprawdzić w wybranym laboratorium. Samo badanie trwa około pół godziny i jest bezbolesne. Próbkę kału do tego badania laboratoryjnego pobiera się w domu do pojemnika z łopatką – wystarczy niewielka ilość wielkości ziarna grochu. Badanie krwi na przeciwciała nie wymaga przygotowania i można je połączyć z innym badaniem krwi, np. morfologią.

Wynik dodatni, ujemny i wątpliwy – jak go rozumieć

Każde laboratorium podaje na wydruku zastosowaną metodę i wynik słowny: ujemny, wątpliwy lub dodatni, czasem z wartością liczbową. Przy teście oddechowym i antygenie w kale wynik dodatni oznacza aktywne zakażenie i zwykle jest podstawą do leczenia. Ujemny wynik takiego badania laboratoryjnego wiarygodnie wyklucza zakażenie, pod warunkiem że przed badaniem odstawiono leki zgodnie z zaleceniem.

Wynik wątpliwy zdarza się rzadko. Wtedy lekarz zwykle zleca powtórzenie badania laboratoryjnego po kilku tygodniach albo wykonanie innego testu. Przy serologii wynik dodatni u osoby, która nigdy nie była leczona, przemawia za zakażeniem, ale u osoby po eradykacji niczego nie rozstrzyga.

Badania laboratoryjne z wycinka pobranego podczas gastroskopii mają szczególne znaczenie, gdy kolejne leczenie zawodzi. Hodowla bakterii w laboratorium mikrobiologicznym z oznaczeniem wrażliwości na antybiotyki pozwala dobrać leki, na które bakteria nie jest oporna. W Polsce oporność H. pylori na niektóre antybiotyki jest częsta, dlatego wybór leczenia należy do lekarza.

Kontrola po leczeniu – kiedy i jakim testem

Po zakończeniu leczenia trzeba sprawdzić, czy bakteria została usunięta. Zalecenia mówią, by zrobić to nie wcześniej niż 4 tygodnie po ostatniej dawce antybiotyku i co najmniej 2 tygodnie po odstawieniu leków hamujących kwas. Wcześniejsze badanie laboratoryjne może pokazać wynik fałszywie ujemny, bo bakterie są wtedy jedynie osłabione.

Do kontroli używa się testu oddechowego lub antygenu w kale, najlepiej w tym samym laboratorium, w którym wykonano pierwsze badanie. Nie stosuje się badania krwi na przeciwciała, ponieważ pozostają one dodatnie długo po wyleczeniu. W Szczecinie testy oddechowe wykonuje część laboratoriów i przychodni – warto wcześniej zapytać o termin, bo nie zawsze są dostępne codziennie.

Co jeszcze sprawdza lekarz przy zakażeniu H. pylori

Przewlekłe zapalenie żołądka może utrudniać wchłanianie żelaza i witaminy B12. Dlatego lekarz bywa zainteresowany wynikami takich badań laboratoryjnych jak ferrytyna, czyli zapas żelaza, stężenie żelaza w surowicy i poziom witaminy B12.

Przy objawach alarmowych, takich jak niedokrwistość czy chudnięcie, lekarz może zlecić test na krew utajoną w kale i gastroskopię. Gdy dolegliwości dotyczą raczej jelit niż żołądka, np. przewlekła biegunka, przydatne bywa oznaczenie kalprotektyny w kale, które pomaga odróżnić zapalenie jelit od zaburzeń czynnościowych.

Badanie na NFZ i prywatnie

Na NFZ testy w kierunku H. pylori zleca lekarz – w zależności od organizacji przychodni lekarz rodzinny albo gastroenterolog. Testy z wycinka wykonuje się podczas gastroskopii, na którą kieruje lekarz. Prywatnie test oddechowy, antygen w kale i przeciwciała we krwi można wykonać bez skierowania w wielu laboratoriach. Laboratoria różnią się jednak dostępnością testu oddechowego, dlatego przed wizytą warto zadzwonić i zapytać o przygotowanie oraz godziny.

Na wynik tych badań laboratoryjnych czeka się zwykle od jednego do trzech dni roboczych; hodowla z antybiogramem trwa dłużej, często ponad tydzień. Do lekarza zabierz wynik z laboratorium wraz z opisem metody, listę przyjmowanych leków i informację o wcześniejszym leczeniu zakażenia.

Kiedy pilnie do lekarza

Niezależnie od wyników z laboratorium pilnej pomocy wymagają: wymioty krwią lub treścią przypominającą fusy od kawy, czarne smoliste stolce, nagły silny ból brzucha, zasłabnięcie, a także trudności w połykaniu i niezamierzona utrata masy ciała. Przy krwawieniu z przewodu pokarmowego lub nagłym silnym bólu brzucha jedź na SOR albo dzwoń pod 112.