Hematokryt

Czym jest hematokryt i co pokazuje

Krew to mieszanina płynnego osocza i komórek. Hematokryt mówi, jaki procent jej objętości stanowią krwinki czerwone. Jeśli wynosi 42 procent, oznacza to, że w 100 mililitrach krwi 42 mililitry to erytrocyty, a reszta to głównie osocze. Białe krwinki i płytki zajmują bardzo małą część objętości, więc w praktyce się ich nie uwzględnia.

Dawniej hematokryt mierzono, wirując probówkę z krwią w wirówce i odczytując wysokość słupka krwinek. Dziś większość laboratoriów wylicza go automatycznie z liczby erytrocytów i ich średniej objętości. Hematokryt jest więc w badaniach laboratoryjnych ściśle powiązany z dwoma innymi parametrami morfologii: liczbą krwinek czerwonych i stężeniem hemoglobiny. Zwykle wszystkie trzy zmieniają się w tym samym kierunku.

Od wartości hematokrytu zależy też lepkość krwi. Im jest wyższy, tym krew gęstsza i trudniej przepływa przez naczynia, co może sprzyjać zakrzepom. Zbyt niski oznacza z kolei mniejszą zdolność krwi do przenoszenia tlenu.

Kiedy ocenia się hematokryt

Hematokryt podaje każde laboratorium w ramach morfologii, dlatego pojawia się na wydruku przy większości podstawowych badań laboratoryjnych. Lekarz zwraca na wynik tego badania laboratoryjnego uwagę przy podejrzeniu niedokrwistości, odwodnienia, krwawienia oraz nadmiaru krwinek czerwonych.

Szczególne znaczenie ma w szpitalu: przy ocenie utraty krwi po urazie lub operacji, przy decyzji o przetoczeniu krwi, u pacjentów z ciężkim odwodnieniem, oparzeniami czy dengą. Regularne badania laboratoryjne z oceną hematokrytu wykonują też osoby leczone testosteronem oraz chorzy na czerwienicę prawdziwą, u których utrzymanie odpowiedniego hematokrytu jest celem leczenia.

Jak przygotować się do badania hematokrytu

Krew pobiera się z żyły do probówki z antykoagulantem, tak jak przy każdym badaniu krwi w ramach morfologii. Post nie jest konieczny, ale laboratoria zalecają przyjście rano, wypoczętym i normalnie nawodnionym. Hematokryt jest szczególnie wrażliwy na ilość płynów w organizmie: po nocy bez picia, intensywnym treningu, saunie czy upale może być wyraźnie wyższy niż zwykle.

Wpływ ma również pozycja ciała – po dłuższym staniu hematokryt bywa nieco wyższy niż po leżeniu – a także zbyt długie uciskanie ramienia opaską przy pobraniu. Doświadczony personel laboratorium dba o to, by staza trwała krótko.

Normy hematokrytu i jak czytać wynik

Według zakresów stosowanych przez laboratoria u większości dorosłych kobiet hematokryt wynosi około 35–47 procent, a u mężczyzn około 40–52 procent. Niektóre laboratoria zapisują go jako ułamek, na przykład 0,42 l/l, co oznacza to samo co 42 procent. U noworodków hematokryt jest wysoki, u niemowląt spada, a w ciąży bywa niższy z powodu fizjologicznego rozcieńczenia krwi.

Rozstrzyga zakres wydrukowany przez laboratorium obok wyniku. Hematokryt rzadko ocenia się w oderwaniu od reszty morfologii – w badaniu laboratoryjnym ważne jest, czy zgadza się z hemoglobiną i liczbą krwinek. Prosta zależność mówi, że hematokryt to w przybliżeniu trzykrotność hemoglobiny w g/dl; duża rozbieżność może sugerować błąd przedanalityczny lub nietypowe krwinki.

Wysoki hematokryt – co może oznaczać

Najczęstszą przyczyną podwyższonego hematokrytu jest odwodnienie – za mało wypitych płynów, biegunka, wymioty, gorączka, leki moczopędne. Krwinek jest wtedy tyle samo, ale osocza mniej. Lekarz może to potwierdzić innymi badaniami laboratoryjnymi, na przykład oceniając stężenie sodu i poziom kreatyniny, które przy odwodnieniu często rosną.

Prawdziwy wzrost liczby krwinek zdarza się u palaczy, osób z przewlekłymi chorobami płuc i serca, bezdechem sennym, u przyjmujących testosteron lub środki dopingujące. Rzadziej przyczyną jest czerwienica prawdziwa lub guz wytwarzający erytropoetynę. Bardzo wysoki hematokryt (powyżej około 55–60 procent) zagęszcza krew i zwiększa ryzyko zakrzepicy, zawału i udaru.

Niski hematokryt – co może oznaczać

Obniżony hematokryt towarzyszy zwykle niedokrwistości – z niedoboru żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego, w przebiegu chorób przewlekłych, chorób nerek lub szpiku. Może też wynikać z krwawienia, zarówno nagłego, jak i przewlekłego, na przykład z przewodu pokarmowego.

W badaniach laboratoryjnych hematokryt spada także przy przewodnieniu, czyli nadmiarze płynów: po dużej ilości kroplówek, w niewydolności serca, nerek czy w ciąży. W takich sytuacjach liczba krwinek może być prawidłowa, a niski wynik wynika z rozcieńczenia krwi. Dlatego lekarz ocenia go razem z innymi wynikami i stanem pacjenta.

Hematokryt na NFZ i prywatnie

Hematokryt jest elementem morfologii, którą na NFZ zleca lekarz rodzinny lub specjalista; laboratoria nie wykonują go zwykle jako osobnego badania. Prywatnie badanie wykonuje się bez skierowania – w Szczecinie oferuje je każde laboratorium i punkt pobrań. Wynik zwykle jest gotowy tego samego dnia.

Jeśli hematokryt jest nieprawidłowy, a pozostałe parametry morfologii w normie, lekarz często zaleca po prostu powtórzenie badania krwi w lepszych warunkach, na przykład po nawodnieniu. Utrzymujące się odchylenia wymagają dalszych badań laboratoryjnych.

Kiedy wynik hematokrytu wymaga pilnej pomocy

Szybkiej konsultacji wymaga wynik badania laboratoryjnego pokazujący bardzo niski hematokryt (zwykle poniżej około 20–25 procent) albo jego nagły spadek, zwłaszcza z objawami utraty krwi. Wysoki hematokryt jest groźny, gdy towarzyszą mu silne bóle głowy, zaburzenia widzenia, ból w klatce piersiowej, obrzęk i ból łydki lub objawy udaru.

W razie omdlenia, duszności, czarnych stolców, wymiotów z krwią albo objawów ciężkiego odwodnienia (splątanie, bardzo mało moczu, suchość w ustach, przyspieszone tętno) należy zgłosić się na SOR lub zadzwonić pod 112.