Hemoglobina

Czym jest hemoglobina i za co odpowiada

Hemoglobina to białko wypełniające krwinki czerwone. Każda jej cząsteczka zawiera cztery atomy żelaza, które w płucach wiążą tlen, a w tkankach go oddają. To właśnie hemoglobina nadaje krwi czerwoną barwę – jaśniejszą w tętnicach, gdzie jest bogata w tlen, i ciemniejszą w żyłach. Hemoglobina pomaga też w transporcie części dwutlenku węgla z tkanek do płuc.

Do produkcji hemoglobiny organizm potrzebuje przede wszystkim żelaza, a do wytwarzania samych krwinek także witaminy B12 i kwasu foliowego. Gdy któregoś z tych składników brakuje albo krwinki giną zbyt szybko, stężenie hemoglobiny spada i tkanki dostają mniej tlenu. Właśnie dlatego w badaniach laboratoryjnych hemoglobina jest najważniejszym parametrem w rozpoznawaniu niedokrwistości – to od niej, a nie od liczby krwinek, zależy definicja anemii.

Kiedy oznacza się hemoglobinę

Hemoglobina jest częścią każdej morfologii, więc oznacza się ją przy niemal wszystkich podstawowych badaniach laboratoryjnych. Lekarz szczególnie zwraca na nią uwagę przy zmęczeniu, osłabieniu, bladości skóry i spojówek, duszności przy wysiłku, kołataniu serca, bólach i zawrotach głowy, wypadaniu włosów, łamliwych paznokciach czy zajadach.

Regularne badania laboratoryjne z oceną hemoglobiny są ważne w ciąży, przy obfitych miesiączkach, chorobach przewlekłych (nerek, jelit, reumatycznych), po operacjach, u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe i u krwiodawców – przed każdą donacją sprawdza się poziom hemoglobiny. Kontroluje się ją też w trakcie leczenia anemii – powtarzane badanie laboratoryjne pokazuje, czy leczenie działa.

Jak przygotować się do oznaczenia hemoglobiny

Krew do badania pobiera się z żyły, do tej samej probówki co całą morfologię. Laboratorium mierzy hemoglobinę metodą fotometryczną: krwinki są rozpuszczane, a analizator ocenia barwę roztworu. Post nie jest wymagany, ale większość laboratoriów zaleca pobranie rano, w spokoju i po normalnym nawodnieniu.

U krwiodawców i w niektórych gabinetach stosuje się szybki pomiar z kropli krwi z palca. Jest wygodny, ale mniej dokładny niż badanie laboratoryjne wykonane w laboratorium, dlatego wynik budzący wątpliwości warto potwierdzić w zwykłym badaniu krwi z żyły.

Normy hemoglobiny i jak czytać wynik

U większości dorosłych kobiet prawidłowe stężenie hemoglobiny wynosi około 12–16 g/dl, a u mężczyzn około 13,5–17,5 g/dl. Polskie laboratoria najczęściej podają wynik w g/dl, część w mmol/l, a niektóre w g/l (wtedy liczba jest dziesięć razy większa, na przykład 135 g/l to 13,5 g/dl). Warto zwrócić uwagę na jednostkę, porównując wyniki z różnych laboratoriów.

W ciąży objętość osocza rośnie szybciej niż liczba krwinek, więc hemoglobina fizjologicznie się obniża; za niedokrwistość uznaje się zwykle wartość poniżej około 11 g/dl, choć granica zależy od trymestru. U dzieci normy zmieniają się z wiekiem: noworodki mają hemoglobinę wysoką, a niemowlęta w kilku pierwszych miesiącach niższą. Ostatecznie rozstrzyga zakres podany przez laboratorium na wydruku wyniku badania laboratoryjnego.

Niska hemoglobina – co może oznaczać

Obniżona hemoglobina w badaniu laboratoryjnym oznacza niedokrwistość. W Polsce najczęstszą przyczyną jest niedobór żelaza – u kobiet zwykle z powodu obfitych miesiączek lub ciąży, u mężczyzn i kobiet po menopauzie często z powodu utraty krwi z przewodu pokarmowego, co zawsze wymaga wyjaśnienia. O typie anemii mówią wskaźniki krwinkowe, przede wszystkim objętość krwinki MCV, a o zapasach żelaza – stężenie ferrytyny.

Inne przyczyny to niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego, przewlekłe choroby zapalne i nowotworowe, choroba nerek (za mało erytropoetyny), choroby szpiku, rozpad krwinek oraz dziedziczne choroby hemoglobiny, takie jak talasemia. Do ustalenia przyczyny lekarz zleca zwykle kolejne badania laboratoryjne – wygodnym rozwiązaniem jest pakiet badań w kierunku anemii.

Łagodna niedokrwistość może długo nie dawać objawów. Spadek hemoglobiny rozwijający się powoli organizm dobrze toleruje, natomiast nagły spadek, na przykład przy krwotoku, daje wyraźne objawy nawet przy umiarkowanych wartościach.

Wysoka hemoglobina – co może oznaczać

Podwyższona hemoglobina najczęściej wynika z odwodnienia – po gorączce, biegunce, wymiotach czy upale. Wtedy wynik wraca do normy po nawodnieniu. Prawdziwy wzrost bywa reakcją na przewlekłe niedotlenienie: u palaczy, osób z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc, bezdechem sennym czy u ludzi mieszkających wysoko w górach.

Hemoglobinę podnoszą też leczenie testosteronem i stosowanie niedozwolonych środków dopingujących. Rzadką, ale ważną przyczyną jest czerwienica prawdziwa – choroba szpiku wymagająca leczenia u hematologa. Utrzymująca się wysoka hemoglobina zwiększa ryzyko zakrzepicy, dlatego w takim przypadku lekarz zleca powtórne badania laboratoryjne i szuka przyczyny.

Hemoglobina w badaniach laboratoryjnych na NFZ i prywatnie

Hemoglobinę oznacza się w ramach morfologii, którą na NFZ zleca lekarz rodzinny, ginekolog prowadzący ciążę i inni specjaliści. Prywatnie badanie jest dostępne bez skierowania we wszystkich laboratoriach, a wynik zwykle jest gotowy tego samego dnia. Pojedynczego oznaczenia hemoglobiny laboratoria zwykle nie wykonują osobno – oznaczają całą morfologię.

Z wynikiem poniżej normy warto pójść do lekarza rodzinnego, nawet bez objawów. Nie należy na własną rękę przyjmować preparatów żelaza: mogą zamaskować przyczynę anemii, na przykład krwawienie z jelita, i utrudnić późniejsze badania krwi i ich interpretację.

Kiedy wynik hemoglobiny wymaga pilnej pomocy

Za wartość alarmową uznaje się zwykle hemoglobinę poniżej około 7–8 g/dl, a także szybki spadek w kolejnych wynikach. Wiele laboratoriów ma procedurę powiadamiania lekarza o takich wynikach. Taki wynik wymaga kontaktu z lekarzem tego samego dnia.

Natychmiastowej pomocy (SOR, 112) wymagają: duszność w spoczynku, ból w klatce piersiowej, omdlenie, czarne smoliste stolce, wymioty z krwią lub fusowatą treścią, obfite krwawienie z dróg rodnych. U osób z chorobą serca nawet umiarkowany spadek hemoglobiny może wywołać dolegliwości wieńcowe.