Jonogram – elektrolity

Czym jest jonogram i co mierzą elektrolity

Elektrolity to minerały, które po rozpuszczeniu w wodzie mają ładunek elektryczny. W płynach ustrojowych krążą jako jony – stąd nazwa jonogram. Utrzymują właściwą ilość wody w komórkach i poza nimi, umożliwiają przewodzenie impulsów nerwowych, skurcz mięśni, w tym mięśnia sercowego, i pomagają utrzymać prawidłowe pH krwi.

Organizm bardzo pilnuje, by stężenie elektrolitów we krwi mieściło się w wąskich granicach. Regulują je głównie nerki, pod kontrolą hormonów – między innymi aldosteronu i hormonu antydiuretycznego. Nawet niewielkie odchylenia mogą dawać objawy, a duże bywają groźne, zwłaszcza dla serca i mózgu.

Jonogram to jedno z najczęściej wykonywanych badań laboratoryjnych w szpitalach, gdzie laboratoria oznaczają go przez całą dobę. W przychodni również należy do podstawowych badań krwi, szczególnie u osób przyjmujących leki na nadciśnienie i serce. Laboratorium oznacza wszystkie składniki z jednej próbki krwi, zwykle metodą elektrod jonoselektywnych.

Co wchodzi w skład jonogramu

Standardowy jonogram w polskich laboratoriach obejmuje trzy elektrolity, oznaczane w jednym badaniu laboratoryjnym. Każdy z nich ma osobne znaczenie i swoją podstronę z dokładnym opisem.

Sód (Na) to główny elektrolit płynu poza komórkami. Decyduje o tym, gdzie w organizmie gromadzi się woda, a jego stężenie odzwierciedla przede wszystkim bilans wody – czy pijemy i wydalamy jej odpowiednio dużo. Zaburzenia sodu najczęściej dają objawy ze strony mózgu: bóle głowy, osłabienie, splątanie.

Potas (K) znajduje się głównie wewnątrz komórek. Jest niezbędny do prawidłowego rytmu serca i pracy mięśni. Zarówno za niski, jak i za wysoki potas może wywołać groźne zaburzenia rytmu serca, dlatego jest to szczególnie pilnowany parametr u osób przyjmujących leki moczopędne i leki na ciśnienie.

Chlorki (Cl) towarzyszą sodowi i pomagają utrzymać równowagę kwasowo-zasadową. Zwykle zmieniają się razem z sodem, a gdy idą w innym kierunku, lekarz podejrzewa zaburzenie pH krwi, na przykład po długotrwałych wymiotach lub biegunce.

Niektóre laboratoria do jonogramu dołączają też wapń, magnez lub wodorowęglany. Jeśli lekarzowi zależy na tych parametrach, zwykle zleca je osobno – na przykład stężenie wapnia lub magnez we krwi.

Kiedy zleca się jonogram

Lekarz zleca to badanie laboratoryjne zarówno w nagłych stanach, jak i w ramach regularnej kontroli chorób przewlekłych.

• leczenie lekami moczopędnymi, lekami na nadciśnienie i niewydolność serca – zwłaszcza po rozpoczęciu leczenia lub zmianie dawki
• przewlekła choroba nerek, choroby wątroby, choroby nadnerczy i tarczycy
• wymioty, biegunka, odwodnienie, wysoka gorączka, udar cieplny
• osłabienie mięśni, skurcze, kołatanie serca, zaburzenia rytmu w EKG
• splątanie, senność, bóle głowy, upadki u osób starszych
• przed zabiegiem operacyjnym i u osób intensywnie trenujących

Jak przygotować się do jonogramu i jak wygląda pobranie

Jonogram to zwykłe badanie krwi z żyły i jedno z prostszych badań laboratoryjnych pod względem przygotowania. Nie trzeba być na czczo tylko z jego powodu, ale jeśli razem zlecono glukozę czy lipidogram, laboratorium poprosi o przyjście rano po nocnej przerwie w jedzeniu.

Ważny jest sposób pobrania. Zbyt długo zaciśnięta opaska, mocne zaciskanie pięści czy trudne wkłucie mogą uszkodzić krwinki – mówi się wtedy o hemolizie, czyli rozpadzie krwinek. Z krwinek uwalnia się potas i wynik jest fałszywie wysoki. Dlatego laboratorium oznacza na wyniku, że próbka była zhemolizowana, a lekarz w razie wątpliwości zleca powtórzenie.

Na wynik wpływa też czas: krew, która zbyt długo czeka na odwirowanie, oddaje potas do osocza. Dobre laboratoria pilnują, by próbki szybko trafiały do analizy, a punkty pobrań współpracujące z laboratorium transportują je w odpowiedniej temperaturze. Leków nie odstawiaj samodzielnie. Leki moczopędne, część leków na ciśnienie, przeczyszczające i sterydy wpływają na elektrolity – właśnie dlatego lekarz zleca kontrolę.

Normy jonogramu i jak czytać wynik z laboratorium

W badaniach laboratoryjnych elektrolity podaje się w mmol/l. U większości dorosłych przyjmuje się w przybliżeniu: sód 135–145 mmol/l, potas 3,5–5,1 mmol/l, chlorki 98–107 mmol/l. Zakresy w poszczególnych laboratoriach różnią się nieznacznie, a decydujący jest zawsze zakres referencyjny wydrukowany obok wyniku.

Lekarz ocenia elektrolity razem z innymi badaniami laboratoryjnymi: kreatyniną i eGFR, glukozą, czasem z gazometrią. Z sodu, chlorków i wodorowęglanów można też obliczyć lukę anionową – pomocną przy rozpoznawaniu przyczyn zakwaszenia organizmu.

Nieprawidłowy jonogram – co mogą oznaczać zmiany

Za niski sód w badaniu laboratoryjnym najczęściej wynika z nadmiaru wody w organizmie lub utraty soli – przy niewydolności serca, marskości wątroby, przyjmowaniu niektórych leków moczopędnych i przeciwdepresyjnych albo przy piciu bardzo dużych ilości wody. Za wysoki sód to zwykle odwodnienie, częste u seniorów, którzy mniej odczuwają pragnienie.

Niski potas pojawia się przy wymiotach, biegunce, leczeniu niektórymi lekami moczopędnymi i nadużywaniu leków przeczyszczających. Wysoki potas towarzyszy niewydolności nerek, niektórym lekom na ciśnienie i niewydolność serca, a także – fałszywie – hemolizie próbki.

Chlorki zwykle zmieniają się razem z sodem. Ich spadek przy prawidłowym sodzie sugeruje utratę kwasu żołądkowego po wymiotach, a wzrost – zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej związane z nerkami lub biegunką. Wyniki zawsze interpretuje lekarz, bo kilka niewielkich odchyleń w jednym badaniu laboratoryjnym może mieć wspólną przyczynę.

Jonogram na NFZ i prywatnie

Sód i potas na NFZ może zlecić lekarz rodzinny. Pozostałe elektrolity w ramach diagnostyki zleca lekarz specjalista lub lekarz w szpitalu. Prywatnie jonogram zrobisz bez skierowania – to badanie laboratoryjne ma w ofercie niemal każde laboratorium w Szczecinie. Laboratoria często mają też w cenniku rozszerzone pakiety elektrolitów z wapniem i magnezem. Wynik elektrolitów dostaniesz zazwyczaj jeszcze w dniu pobrania, najpóźniej kolejnego dnia roboczego.

Z wynikiem z laboratorium idź do lekarza, który zlecił badanie. Zabierz listę leków, informację o ostatnich wymiotach, biegunce czy zmianie diety oraz wcześniejsze badania laboratoryjne. Często wystarczy korekta leków, ale decyzję podejmuje lekarz.

Kiedy wynik jonogramu wymaga pilnej pomocy

W badaniach laboratoryjnych wynikiem alarmowym jest między innymi potas powyżej około 6,0 mmol/l lub poniżej około 3,0 mmol/l, a także sód poniżej 125 lub powyżej 155 mmol/l. Laboratorium przy takich wartościach zwykle samo powiadamia lekarza. Jeśli masz taki wynik i odczuwasz kołatanie serca, silne osłabienie, splątanie, drgawki lub duszność – dzwoń pod 112 lub jedź na SOR. Bez objawów również nie czekaj na planową wizytę i skontaktuj się z lekarzem jeszcze tego samego dnia.