Badania w kierunku kiły (WR, VDRL, TPHA)

Czym jest kiła i jak działają testy serologiczne

Kiła, nazywana też syfilisem, to choroba zakaźna wywoływana przez bakterię – krętka bladego. Przenosi się głównie drogą płciową, także podczas seksu oralnego, oraz z matki na dziecko w czasie ciąży. W ostatnich latach w Polsce i w Europie liczba zachorowań wyraźnie rośnie. Dobra wiadomość: kiła jest w pełni uleczalna antybiotykiem, zwłaszcza gdy wykryją ją wcześnie badania laboratoryjne.

Choroba przebiega etapami. Kilka tygodni po zakażeniu pojawia się zwykle niebolesne owrzodzenie w miejscu wniknięcia bakterii, które samo znika i bywa przeoczone. Potem może wystąpić wysypka, także na dłoniach i stopach, powiększenie węzłów chłonnych i objawy przypominające grypę. Następnie choroba może latami nie dawać objawów, a nieleczona po wielu latach uszkadza serce, naczynia, układ nerwowy i inne narządy. Dlatego tak ważne są badania laboratoryjne, które wykrywają kiłę także wtedy, gdy nic nie boli.

Bakterii nie hoduje się rutynowo w laboratorium, więc rozpoznanie opiera się na badaniu krwi, w którym szuka się przeciwciał. Laboratoria używają dwóch rodzajów testów. Testy niekrętkowe – VDRL, RPR, a dawniej odczyn Wassermanna (stąd potoczna nazwa „WR”, używana do dziś) – wykrywają przeciwciała przeciw substancjom uwalnianym z uszkodzonych komórek. Testy krętkowe – TPHA, FTA-ABS czy nowoczesne testy immunochemiczne – wykrywają przeciwciała skierowane bezpośrednio przeciw krętkowi.

Kiedy wykonuje się badania w kierunku kiły

Badania laboratoryjne w kierunku kiły warto zrobić zawsze, gdy istnieje możliwość zakażenia – nawet jeśli nie ma objawów. Lekarze zlecają je także rutynowo w kilku sytuacjach.

• W ciąży – badanie w kierunku kiły należy do obowiązkowych badań laboratoryjnych kobiety ciężarnej i wykonuje się je kilka razy w czasie ciąży; nieleczona kiła może prowadzić do poronienia lub kiły wrodzonej u dziecka.
• Przy planowaniu ciąży, razem z innymi badaniami laboratoryjnymi zalecanymi przed poczęciem.
• Przy owrzodzeniu narządów płciowych, odbytu lub jamy ustnej, wysypce na dłoniach i stopach, powiększonych węzłach chłonnych.
• Po kontakcie seksualnym bez prezerwatywy z nowym partnerem lub osobą o nieznanym stanie zdrowia.
• U partnerów osoby, u której rozpoznano kiłę.
• Przy rozpoznaniu innej infekcji przenoszonej drogą płciową lub zakażenia HIV – choroby te często występują razem.
• U osób przyjmujących profilaktykę przedekspozycyjną HIV, regularnie co kilka miesięcy.
• Przy niewyjaśnionych objawach neurologicznych, okulistycznych lub zmianach skórnych – kiła bywa nazywana „wielką naśladowczynią”.

Jak wygląda badanie krwi w kierunku kiły

To zwykłe badanie krwi z żyły, bez konieczności bycia na czczo. Laboratoria stosują różne schematy, ale laboratorium najczęściej wykonuje najpierw test przesiewowy – w zależności od przyjętego schematu niekrętkowy albo krętkowy – a przy wyniku dodatnim test drugiego rodzaju. Taki dwustopniowy schemat badań laboratoryjnych pozwala odróżnić świeżą, aktywną kiłę od zakażenia przebytego i wyleczonego, a także wychwycić wyniki fałszywie dodatnie. W zmianach na skórze i błonach śluzowych lekarz może dodatkowo pobrać materiał do badania mikroskopowego lub molekularnego.

Jak czytać wynik – testy niekrętkowe, krętkowe i okienko serologiczne

Oba testy ujemne w badaniu laboratoryjnym zazwyczaj oznaczają brak zakażenia. Trzeba jednak pamiętać o okienku serologicznym: przeciwciała pojawiają się dopiero po pewnym czasie od zakażenia. Testy krętkowe stają się dodatnie zwykle po 2–4 tygodniach, a niekrętkowe nieco później, często dopiero po pojawieniu się owrzodzenia. Jeśli od ryzykownego kontaktu minęło mało czasu, lekarz zaleci powtórzenie badania laboratoryjnego po kilku tygodniach, zwykle po 6 tygodniach i po 3 miesiącach.

Oba testy dodatnie przemawiają za aktywną lub niedawno przebytą kiłą, a laboratorium zwykle zaznacza to w opisie wyniku. Wynik testu niekrętkowego laboratorium podaje w postaci miana, np. 1:16. Im wyższe miano, tym zwykle większa aktywność choroby. Po skutecznym leczeniu miano stopniowo spada – lekarz uznaje leczenie za skuteczne, gdy obniży się co najmniej czterokrotnie, np. z 1:32 do 1:8. Dlatego badania kontrolne powtarza się co kilka miesięcy, najlepiej w tym samym laboratorium i tą samą metodą, bo wyniki z różnych laboratoriów mogą się nieco różnić.

Test krętkowy dodatni przy ujemnym niekrętkowym najczęściej oznacza kiłę przebytą i wyleczoną – testy krętkowe zwykle pozostają dodatnie do końca życia, dlatego nie służą do oceny wyleczenia. Rzadziej może to być bardzo wczesna lub późna kiła; lekarz decyduje wtedy o dalszych badaniach laboratoryjnych.

Test niekrętkowy dodatni przy ujemnym krętkowym zwykle oznacza wynik fałszywie dodatni, znany z wielu badań laboratoryjnych. Zdarza się w ciąży, przy chorobach autoimmunologicznych, np. toczniu, przy zespole antyfosfolipidowym, po szczepieniach, w ostrych infekcjach i u osób starszych.

Co dalej po rozpoznaniu kiły

Kiłę leczy lekarz wenerolog lub specjalista chorób zakaźnych – zwykle antybiotykiem podawanym w zastrzykach. Leczenie jest skuteczne, a po jego zakończeniu w tym samym laboratorium prowadzi się kontrolne badania laboratoryjne miana testu niekrętkowego. Nie wolno leczyć się na własną rękę ani przyjmować antybiotyków bez wskazania lekarza, bo może to zamaskować chorobę.

Rozpoznanie kiły to sygnał, by zbadać się w kierunku innych zakażeń przenoszonych drogą płciową. Lekarz zwykle zleca test w kierunku HIV, badanie na WZW typu B, test na przeciwciała HCV, a także badania wymazów w kierunku chlamydii i rzeżączki. Partnerzy seksualni powinni się zbadać i w razie potrzeby leczyć jednocześnie, aby uniknąć ponownego zakażenia. Kiła jest chorobą jak każda inna – nie ma powodu do wstydu, a szybkie działanie chroni ciebie i bliskich.

Badania w kierunku kiły na NFZ, prywatnie i anonimowo

Na NFZ badanie zleca ginekolog prowadzący ciążę, dermatolog-wenerolog (do którego w ramach NFZ nie potrzeba skierowania), lekarz chorób zakaźnych lub inny lekarz w ramach diagnostyki. Prywatnie to badanie laboratoryjne można wykonać bez skierowania – w Szczecinie oferuje je większość laboratoriów, a wynik jest zwykle gotowy po 1–3 dniach roboczych.

Anonimowo i bezpłatnie test w kierunku kiły można często wykonać w punktach konsultacyjno-diagnostycznych (PKD), które przede wszystkim prowadzą testy na HIV – nie trzeba podawać nazwiska ani mieć skierowania, a próbki bada współpracujące laboratorium. Aktualną listę punktów publikuje Krajowe Centrum ds. AIDS. Kompleksową ocenę ułatwia pakiet badań w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową.

Kiedy pilnie do lekarza

Do lekarza zgłoś się bez zwlekania przy owrzodzeniu narządów płciowych, odbytu lub jamy ustnej, wysypce na dłoniach i stopach czy po kontakcie z osobą chorą – nie czekaj, aż zmiana sama zniknie, bo to nie oznacza wyleczenia. Pilnej pomocy (SOR) wymagają nagłe zaburzenia widzenia, silny ból głowy z gorączką i sztywnością karku, zaburzenia świadomości czy niedowłady – u osoby z kiłą mogą świadczyć o zajęciu układu nerwowego lub oka. Kobieta w ciąży z dodatnim wynikiem z laboratorium powinna zostać pilnie skierowana na leczenie.