Nietolerancja laktozy – test oddechowy i badanie genetyczne
Jak bada się nietolerancję laktozy: wodorowy test oddechowy, badanie genetyczne i test obciążenia laktozą z krwi – przygotowanie, przebieg i znaczenie wyników.
- Rodzaj: badanie – alergie i nietolerancje
- Materiał: wydychane powietrze, krew
- Inne nazwy: wodorowy test oddechowy, test oddechowy z laktozą, badanie genetyczne LCT, polimorfizm LCT-13910 C/T, hipolaktazja, test obciążenia laktozą
- Czas oczekiwania na wynik: test oddechowy – wynik zwykle w dniu badania; badanie genetyczne – od kilku dni do około dwóch tygodni
Jak przygotować się do badania
- Do testu oddechowego przyjdź na czczo – zwykle 8–12 godzin bez jedzenia; laboratorium poda dokładny czas.
- Dzień wcześniej jedz lekkostrawnie, bez roślin strączkowych, kapusty, cebuli, pieczywa pełnoziarnistego i słodzików.
- Przez około 4 tygodnie przed testem nie powinno się przyjmować antybiotyków ani wykonywać kolonoskopii z oczyszczaniem jelita.
- W dniu badania nie pal, nie żuj gumy, nie myj zębów pastą z cukrem i unikaj wysiłku fizycznego.
- Leki na zaparcia, probiotyki i leki na żołądek omów wcześniej z lekarzem lub laboratorium – część trzeba odstawić.
- Badanie genetyczne nie wymaga przygotowania, a laboratorium przyjmuje je o każdej porze: to próbka krwi albo wymaz z wewnętrznej strony policzka.
Normy – przykładowe zakresy referencyjne
| Parametr | Zakres | Uwagi |
|---|---|---|
| Wodorowy test oddechowy | wzrost wodoru w wydychanym powietrzu poniżej 20 ppm względem wartości wyjściowej – wynik ujemny | progi i liczba pomiarów zależą od protokołu laboratorium |
| Badanie genetyczne LCT-13910 | genotyp CT lub TT – zachowana aktywność laktazy; genotyp CC – predyspozycja do hipolaktazji typu dorosłego | wynik genetyczny nie mówi, czy objawy występują teraz |
| Test obciążenia laktozą (glukoza we krwi) | wzrost glukozy o co najmniej ok. 20 mg/dl po wypiciu laktozy – prawidłowe trawienie | metoda starsza, mniej dokładna |
Zakresy są orientacyjne. Rozstrzyga zakres referencyjny wydrukowany na wyniku – laboratoria stosują różne metody i odczynniki.
Czym jest nietolerancja laktozy i skąd się bierze
Laktoza to cukier mleczny – występuje w mleku, jogurtach, kefirach, serach twarogowych i wielu produktach przetworzonych. Żeby organizm mógł ją wchłonąć, enzym laktaza w jelicie cienkim musi rozłożyć ją na dwa prostsze cukry: glukozę i galaktozę. Gdy laktazy jest za mało, nierozłożona laktoza trafia do jelita grubego, gdzie fermentują ją bakterie. Powstają gazy (wodór, dwutlenek węgla, czasem metan) i substancje ściągające wodę do jelita.
Skutkiem są typowe objawy: wzdęcia, przelewanie w brzuchu, gazy, bóle brzucha i biegunka, pojawiające się zwykle od pół godziny do kilku godzin po zjedzeniu nabiału. Ich nasilenie zależy od ilości laktozy – wiele osób dobrze znosi niewielkie porcje, np. jogurt czy dojrzały ser, który zawiera jej bardzo mało.
Najczęstsza jest hipolaktazja typu dorosłego, czyli naturalny, uwarunkowany genetycznie spadek aktywności laktazy po okresie dzieciństwa. Szacunki dla Polski są różne – mówi się o mniej więcej jednej czwartej do jednej trzeciej dorosłych. Rzadziej niedobór laktazy jest wtórny: pojawia się po uszkodzeniu błony śluzowej jelita, np. w celiakii, po ostrej infekcji jelitowej, w chorobie Leśniowskiego-Crohna czy po chemioterapii.
Kiedy warto wykonać badania w kierunku nietolerancji laktozy
Lekarz rozważa te badania laboratoryjne, gdy wzdęcia, bóle brzucha lub biegunki wyraźnie wiążą się z jedzeniem nabiału, a także przy podejrzeniu zespołu jelita drażliwego, w którym nietolerancja laktozy może nasilać objawy. Badanie pomaga też rozstrzygnąć, czy dieta bez laktozy jest w ogóle potrzebna – wiele osób rezygnuje z nabiału niepotrzebnie, ryzykując niedobory wapnia.
Prostym pierwszym krokiem bywa próba: przez dwa tygodnie ograniczyć laktozę i obserwować objawy, potem ją przywrócić. Wynik takiej próby bywa jednak niejednoznaczny, dlatego badania laboratoryjne dają pewniejszą odpowiedź. U dzieci z przewlekłą biegunką lekarz najpierw wyklucza inne przyczyny, np. celiakię czy zakażenie lambliami.
Wodorowy test oddechowy – jak wygląda badanie
To podstawowe badanie laboratoryjne czynnościowe w diagnostyce nietolerancji laktozy, wykonywane w laboratorium lub w pracowni gastroenterologicznej. Na początku wydychasz powietrze do specjalnego aparatu lub woreczka – to pomiar wyjściowy. Potem wypijasz roztwór laktozy w wodzie; u dorosłych to zwykle kilkadziesiąt gramów, u dzieci dawkę przelicza się na masę ciała. Następnie co 15–30 minut, przez 2–3 godziny, oddajesz kolejne próbki oddechu.
Jeśli laktoza nie została strawiona, bakterie w jelicie grubym wytwarzają wodór, który przenika do krwi i jest wydychany przez płuca. Laboratorium mierzy jego stężenie w jednostkach ppm (cząsteczki na milion). W części laboratoriów oznacza się równocześnie metan, bo u niektórych osób bakterie zamiast wodoru produkują właśnie ten gaz.
Podczas badania trzeba siedzieć spokojnie w punkcie, nie jeść, nie pić (poza małymi łykami wody, jeśli laboratorium pozwala) i nie palić. Warto zabrać książkę. Personel notuje też objawy – ból brzucha czy wzdęcia w trakcie testu są cenną informacją dla lekarza.
Badanie genetyczne i test obciążenia laktozą z krwi
To badanie laboratoryjne genetyczne sprawdza wariant w pobliżu genu laktazy (oznaczenie LCT-13910 C/T). Genotyp CC oznacza wrodzoną skłonność do hipolaktazji typu dorosłego, a genotypy CT i TT – że laktaza zwykle pozostaje aktywna przez całe życie. Materiałem jest badanie krwi z żyły albo wymaz z policzka, wynik nie zależy od diety ani leków i nie zmienia się z wiekiem.
Ograniczenia tego badania laboratoryjnego są ważne: wykrywa tylko pierwotną predyspozycję. Nie powie, czy objawy występują teraz, ani nie wykryje wtórnego niedoboru laktazy, np. w przebiegu celiakii. Osoba z genotypem CC może przez lata nie mieć dolegliwości, bo spadek aktywności enzymu następuje stopniowo.
Starszą metodą jest test obciążenia laktozą: po wypiciu laktozy wykonuje się kilkakrotnie badanie krwi na stężenie glukozy. Jeśli glukoza prawie nie rośnie, laktoza najpewniej nie została rozłożona. To badanie laboratoryjne jest mniej dokładne – na wynik wpływa m.in. cukrzyca i tempo opróżniania żołądka – dlatego laboratoria wykonują go dziś rzadziej niż test oddechowy.
Jak czytać wyniki badań na nietolerancję laktozy
W teście oddechowym wynik uznaje się zwykle za dodatni, gdy stężenie wodoru wzrośnie o 20 ppm lub więcej w stosunku do wartości wyjściowej. Dokładne progi, czas trwania testu i sposób oceny metanu zależą od protokołu, który stosuje dane laboratorium – rozstrzyga opis na wydruku. Dodatni wynik z objawami w trakcie testu mocno przemawia za nietolerancją laktozy.
W badaniach laboratoryjnych opartych na oddechu wynik fałszywie ujemny zdarza się u osób, których bakterie nie wytwarzają wodoru, oraz po niedawnej antybiotykoterapii. Fałszywie dodatni może wynikać ze zbyt szybkiego wzrostu wodoru przy przeroście bakteryjnym w jelicie cienkim albo z niewłaściwej diety dzień wcześniej. Dlatego lekarz ocenia wynik z laboratorium razem z objawami.
Wynik genetyczny CC w połączeniu z dolegliwościami po nabiale zwykle wystarcza do rozpoznania pierwotnej hipolaktazji. Gdy natomiast genotyp jest prawidłowy (CT lub TT), a test oddechowy dodatni, lekarz szuka przyczyny wtórnej – często zleca wtedy badania laboratoryjne w kierunku celiakii albo diagnostykę zapalenia jelit, np. kalprotektynę w kale.
Nietolerancja laktozy a inne testy pokarmowe
Nietolerancja laktozy wynika z braku enzymu i nie jest alergią na mleko. Alergię na białka mleka krowiego wykrywa się zupełnie innymi badaniami laboratoryjnymi i testami skórnymi (np. przeciwciała IgE) i ma inne objawy, np. pokrzywkę czy duszność. Dlatego osoba z nietolerancją laktozy zwykle może jeść produkty bez laktozy, a osoba z alergią – nie.
Do wykrywania nietolerancji laktozy nie służą też testy IgG na nietolerancje pokarmowe, które europejskie i amerykańskie towarzystwa alergologiczne uznają za nieprzydatne w tej diagnostyce. Wysokie IgG na mleko świadczy jedynie o tym, że mleko jest w diecie.
Badanie prywatnie i na NFZ, wynik i kiedy do lekarza
Oba badania laboratoryjne – test oddechowy i badanie genetyczne – zleca zwykle gastroenterolog lub pediatra w ramach diagnostyki dolegliwości jelitowych; prywatnie oba badania można wykonać bez skierowania. Test oddechowy prowadzą wybrane laboratoria i pracownie gastroenterologiczne – w Szczecinie warto wcześniej zapytać o termin, bo badanie trwa kilka godzin i wymaga rezerwacji. Próbkę do badania genetycznego pobiera większość punktów pobrań, a analizę wykonują laboratoria genetyczne, do których materiał jest wysyłany.
Z wynikiem badań laboratoryjnych warto pójść do lekarza lub dietetyka. Rozpoznanie nie oznacza zwykle całkowitego zakazu nabiału – często wystarcza ograniczenie porcji, wybór produktów bez laktozy i fermentowanych oraz zadbanie o wapń i witaminę D z innych źródeł.
Pilnej konsultacji wymagają objawy, których nietolerancja laktozy nie tłumaczy: krew w stolcu, biegunki budzące w nocy, utrata masy ciała, gorączka, niedokrwistość w badaniach krwi albo zaczęcie się dolegliwości po 50. roku życia. Przy silnym odwodnieniu, zwłaszcza u małego dziecka, trzeba szukać pomocy od razu – na SOR lub pod numerem 112.
Najczęstsze pytania
Czy przed testem oddechowym na laktozę trzeba być na czczo?
Tak. Zwykle wymaga się 8–12 godzin bez jedzenia, a dzień wcześniej lekkostrawnej diety bez produktów wzdymających. Laboratorium przekazuje szczegółową instrukcję przy zapisie – warto jej się trzymać, bo błędy w przygotowaniu fałszują wynik.
Czy badanie genetyczne wystarczy, żeby rozpoznać nietolerancję laktozy?
Nie zawsze. Pokazuje tylko wrodzoną skłonność do hipolaktazji, a nie to, czy objawy występują teraz. Nie wykrywa też niedoboru wtórnego, np. przy celiakii. Lekarz ocenia je razem z objawami, a w razie wątpliwości zleca test oddechowy.
Czy po antybiotyku mogę wykonać test oddechowy?
Zwykle trzeba odczekać około 4 tygodni po zakończeniu antybiotykoterapii, bo antybiotyk zmienia skład bakterii jelitowych i wynik może wyjść fałszywie ujemny. Dokładny czas podaje laboratorium lub lekarz zlecający.
Czy nietolerancja laktozy oznacza, że nie mogę jeść nabiału?
Najczęściej nie. Wiele osób dobrze znosi małe porcje, jogurty, kefiry i sery dojrzewające, a także produkty bez laktozy. Zakres diety warto ustalić z lekarzem lub dietetykiem, żeby nie zabrakło wapnia.
Gdzie zrobić to badanie w Szczecinie
Krew do tego badania pobiera się w punkcie pobrań, a próbkę bada laboratorium. W Szczecinie nietolerancja laktozy – test oddechowy i badanie genetyczne wykonuje wiele laboratoriów – w naszym katalogu jest 78 laboratoriów i punktów pobrań. Przed wizytą sprawdź w wybranym laboratorium, czy wykonuje to oznaczenie na miejscu i jak długo czeka się na wynik.
Z wynikiem do lekarza
Wynik badania krwi najlepiej omówić z lekarzem, który je zlecił. W razie potrzeby pomoże: gastroenterolog, pediatra, dietetyk.
Powiązane badania laboratoryjne
- Badania w kierunku celiakii – Pakiet w kierunku celiakii łączy oznaczenie przeciwciał anty-tTG IgA, IgA całkowitego i EmA. Badania wykonuje się wyłącznie na diecie zawierającej gluten – nie odstawiaj go przed pobraniem.
- Testy IgG na nietolerancje pokarmowe – Testy IgG z krwi oferowane jako badanie nietolerancji pokarmowych mierzą przeciwciała, które pojawiają się po zwykłym jedzeniu. Wyjaśniamy, co oznacza wynik i jakie badania mają sens.
- Kalprotektyna w kale – Kalprotektyna w kale pokazuje, czy w jelitach toczy się stan zapalny. Wyjaśniamy, kiedy lekarz zleca to badanie, jak pobrać kał, jakie są normy w laboratorium i co oznacza wynik podwyższony.
- Glukoza we krwi (cukier na czczo) – Oznaczenie glukozy we krwi na czczo pozwala wykryć cukrzycę i stan przedcukrzycowy. Wyjaśniamy normy według Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, przygotowanie i to, co zrobić z nieprawidłowym wynikiem.
- Lamblie (Giardia) – antygen w kale – Lamblie (Giardia) to pierwotniaki jelitowe wywołujące biegunkę, wzdęcia i bóle brzucha. Wyjaśniamy, jak działa test na antygen lamblii w kale, jak pobrać próbkę i jak czytać wynik z laboratorium.
- Helicobacter pylori – testy – Jakie są testy na Helicobacter pylori, czym różni się test oddechowy, antygen w kale i badanie krwi na przeciwciała, jak odstawić leki przed badaniem i jak sprawdza się skuteczność leczenia.
Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Nie zmieniaj leczenia na podstawie samego wyniku. W nagłym przypadku dzwoń pod numer 112.