Osad moczu – wałeczki, kryształy, bakterie, nabłonki

Czym jest osad moczu i co widać w nim pod mikroskopem

Osad moczu to część badania ogólnego moczu, w której ocenia się nie chemię, tylko drobne elementy pływające w moczu. Po odwirowaniu, czyli szybkim obróceniu probówki w wirówce, cięższe cząstki opadają na dno. Diagnosta ogląda ten osad pod mikroskopem albo robi to za niego analizator, który fotografuje lub zlicza cząstki. To proste badanie laboratoryjne pokazuje, co dzieje się w nerkach, pęcherzu i drogach moczowych.

W osadzie można znaleźć krwinki czerwone i białe, komórki nabłonka (czyli komórki wyściełające drogi moczowe), wałeczki, kryształy, bakterie, grzyby drożdżopodobne, śluz, a u mężczyzn czasem plemniki. Każdy z tych elementów ma w wyniku badania laboratoryjnego inne znaczenie. Część jest zupełnie niegroźna, a część – zwłaszcza niektóre wałeczki – wskazuje na chorobę samych nerek.

Wałeczki to mikroskopijne „odlewy” kanalików nerkowych. Powstają z białka wydzielanego w nerkach, do którego mogą przyklejać się krwinki lub komórki. Kształt wałeczka zdradza więc, że coś, co w nim uwięzło, pochodzi z nerki, a nie z pęcherza czy cewki. Dlatego laboratoria opisują rodzaj wałeczków bardzo dokładnie.

Kiedy lekarz zwraca uwagę na osad w badaniu moczu

Osad jest oceniany w ramach każdego badania ogólnego moczu, jednego z najczęściej zlecanych badań laboratoryjnych – w wielu laboratoriach automatycznie, w innych wtedy, gdy część chemiczna (pasek testowy) wykaże coś nieprawidłowego. Jeśli więc na pasku wyjdzie białko, krew, leukocyty lub azotyny, laboratorium zwykle dokłada mikroskopową ocenę osadu.

Lekarz szczególnie uważnie czyta osad, gdy pacjent ma objawy ze strony dróg moczowych albo chorobę, która może uszkadzać nerki.

• pieczenie przy oddawaniu moczu, częste parcie, ból w podbrzuszu – podejrzenie zakażenia
• ból w okolicy lędźwiowej, kolka nerkowa – podejrzenie kamicy
• różowy, czerwony lub brunatny mocz, a także krew wykryta tylko w badaniach laboratoryjnych
• obrzęki, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, choroby autoimmunologiczne – kontrola nerek
• kontrola po leczeniu zakażenia lub przy przyjmowaniu leków, które mogą obciążać nerki

Jak przygotować się do badania osadu moczu

Wynik osadu, jak niemal każde badanie laboratoryjne z moczu, bardzo łatwo zepsuć złym pobraniem. Mocz najlepiej oddać rano, po nocy, do jałowego pojemnika z apteki lub punktu pobrań. Przed oddaniem moczu umyj okolice cewki zwykłą wodą, a do pojemnika oddaj środkowy strumień. Gdy w osadzie są liczne nabłonki płaskie i różne bakterie, laboratorium często dopisuje, że próbka mogła zostać zanieczyszczona, i warto ją powtórzyć.

Kobiety nie powinny oddawać moczu do tego badania laboratoryjnego w czasie miesiączki i przez około 2–3 dni po niej. U małych dzieci stosuje się specjalne woreczki naklejane na skórę, ale przy nich ryzyko zanieczyszczenia jest większe. Próbka nie powinna stać wiele godzin – krwinki i wałeczki z czasem się rozpadają, a bakterie się mnożą, więc mocz trzeba dostarczyć do laboratorium możliwie szybko.

Jak czytać wynik osadu moczu z laboratorium

W klasycznym badaniu laboratoryjnym pod mikroskopem liczbę krwinek podaje się „w polu widzenia” (wpw), czyli w obrazie widocznym pod mikroskopem przy określonym powiększeniu. Inne elementy opisuje się słowami: brak, pojedyncze, nieliczne, dość liczne, liczne, bardzo liczne. Analizatory podają natomiast wynik w sztukach na mikrolitr. Dlatego dwa laboratoria mogą zapisać ten sam stan innymi liczbami, a zakres referencyjny trzeba zawsze czytać na wydruku z danego laboratorium.

U większości dorosłych w prawidłowym osadzie są pojedyncze krwinki czerwone (około 0–2 w polu widzenia), pojedyncze krwinki białe (około 0–5), nieliczne nabłonki płaskie i ewentualnie pojedyncze wałeczki szkliste. Bakterii nie powinno być wcale lub powinny być nieliczne. Kryształy pojawiają się często i zwykle nie mają znaczenia, bo zależą od diety, ilości wypijanych płynów i odczynu, czyli pH moczu.

Nieprawidłowy osad moczu – co mogą oznaczać poszczególne elementy

Zwiększona liczba krwinek białych to najczęściej znak stanu zapalnego, zwykle zakażenia pęcherza. Szerzej opisujemy to przy leukocytach w moczu. Gdy do tego dochodzą liczne bakterie i objawy, lekarz zwykle zleca posiew moczu z antybiogramem, który pokaże, jaka bakteria wywołała zakażenie i na jaki antybiotyk jest wrażliwa.

Krwinki czerwone w osadzie mogą pochodzić z każdego odcinka układu moczowego: z kamienia w moczowodzie, z zapalenia pęcherza, z chorób prostaty, a rzadziej z nowotworu. Laboratoria potrafią czasem ocenić kształt krwinek – zniekształcone (dysmorficzne) sugerują, że krew pochodzi z kłębuszków nerkowych. Więcej o tym w opisie krwinek czerwonych i krwi w moczu.

Wałeczki szkliste w niewielkiej liczbie mogą pojawić się u zdrowej osoby po wysiłku, gorączce albo przy odwodnieniu. Wałeczki ziarniste i woskowe częściej świadczą o przewlekłej chorobie nerek. Wałeczki erytrocytarne (z krwinek czerwonych) są ważnym sygnałem zapalenia kłębuszków nerkowych, a leukocytarne – zapalenia samej nerki, na przykład odmiedniczkowego. Takie wyniki wymagają pilnej konsultacji i zwykle dalszych badań laboratoryjnych, w tym badania krwi z oznaczeniem kreatyniny.

Kryształy szczawianu wapnia, moczanów czy bezpostaciowych fosforanów występują u wielu zdrowych ludzi, szczególnie gdy mocz postoi w chłodzie. Mają znaczenie, gdy są bardzo liczne, powtarzają się w kolejnych badaniach laboratoryjnych albo towarzyszą kamicy. Kryształy cystyny czy niektóre rzadkie kryształy polekowe nie powinny występować nigdy. Komórki drożdżaków częściej widać u osób z cukrzycą, po antybiotykach lub przy zanieczyszczeniu z pochwy.

Osad moczu na NFZ i prywatnie oraz wynik z laboratorium

Ocena osadu jest częścią badania ogólnego moczu, które lekarz rodzinny może zlecić w ramach NFZ. Prywatnie badanie ogólne moczu z osadem wykonuje się bez skierowania w praktycznie każdym punkcie pobrań – w Szczecinie oferuje je większość laboratoriów. Wynik tego badania laboratoryjnego jest zwykle gotowy tego samego dnia.

Z nieprawidłowym osadem warto pójść do lekarza rodzinnego, a gdy wyniki się powtarzają – do urologa lub nefrologa. Lekarz oceni osad razem z resztą badania moczu, objawami, ciśnieniem i innymi badaniami laboratoryjnymi, na przykład oznaczeniem białka w moczu czy kreatyniny we krwi. Pojedynczy wynik rzadko przesądza o rozpoznaniu.

Kiedy osad moczu wymaga pilnej wizyty

Pilnej oceny lekarskiej wymagają wykryte w badaniu laboratoryjnym wałeczki erytrocytarne lub leukocytarne, zwłaszcza gdy towarzyszą im obrzęki, wysokie ciśnienie, zmniejszona ilość oddawanego moczu albo gorączka z bólem w okolicy lędźwiowej. Bez zwłoki trzeba też zgłosić się do lekarza, gdy mocz jest wyraźnie czerwony, pojawiają się skrzepy lub nie można oddać moczu. Przy wysokiej gorączce z dreszczami, splątaniem lub silnym bólem należy jechać na SOR lub dzwonić pod 112.