Odczyn (pH) moczu

Czym jest pH moczu i od czego zależy

pH to miara kwasowości. Skala ma wartości od 0 do 14: 7 oznacza odczyn obojętny, niższe liczby – kwaśny, wyższe – zasadowy. Krew człowieka utrzymuje się w bardzo wąskim zakresie, około 7,35–7,45, a jedną z dróg, którymi organizm pozbywa się nadmiaru kwasów lub zasad, są właśnie nerki. Odczyn moczu jest więc dużo bardziej zmienny niż odczyn krwi.

U większości osób mocz jest lekko kwaśny. Na jego pH najbardziej wpływa dieta: mięso, ryby, jajka i sery zakwaszają mocz, a warzywa, owoce i rośliny strączkowe – alkalizują go. Po obfitym posiłku przez pewien czas mocz bywa bardziej zasadowy, bo żołądek zużywa kwasy do trawienia. Znaczenie mają też leki, niektóre choroby i bakterie obecne w drogach moczowych.

Laboratorium oznacza pH w każdym badaniu ogólnym moczu za pomocą paska testowego lub analizatora. Jako badanie laboratoryjne jest proste i szybkie, ale jego wynik zawsze ocenia się razem z innymi parametrami z tej samej próbki.

Kiedy odczyn moczu ma znaczenie dla lekarza

Sam wynik pH rzadko jest powodem do niepokoju, ale wśród badań laboratoryjnych moczu bywa ważną wskazówką. Lekarz zwraca na niego uwagę przy kamicy nerkowej, bo różne rodzaje kamieni powstają w różnym odczynie. Pomaga też w ocenie zakażeń dróg moczowych i niektórych zaburzeń równowagi kwasowo-zasadowej organizmu.

U osób z kamicą lekarz może zlecić wielokrotne badania laboratoryjne pH w ciągu dnia, a czasem ich samodzielną kontrolę paskami w domu, by sprawdzić, czy zalecona dieta lub leczenie przynosi efekt. W takich przypadkach pojedyncze badanie laboratoryjne nie wystarcza – liczy się średni odczyn moczu w ciągu doby.

Normy pH moczu i jak czytać wynik

W tym badaniu laboratoryjnym prawidłowe pH moczu mieści się zwykle w przedziale około 4,5–8, a najczęściej wynosi 5–6,5. Laboratoria podają wynik jako liczbę, często z dokładnością do 0,5, bo tak odczytuje się paski. Zakres referencyjny podany przez laboratorium na wydruku jest tym, do którego należy się odnosić.

Wynik ma sens tylko wtedy, gdy próbka trafiła do laboratorium szybko – dotyczy to zresztą każdego badania moczu. W moczu przechowywanym kilka godzin w cieple bakterie rozkładają mocznik do amoniaku i pH rośnie, nawet do 8–9. Takie „sztuczne” zalkalizowanie zmienia też inne badania laboratoryjne z tej samej próbki – np. rozpuszcza wałeczki w osadzie i może dawać fałszywie dodatni wynik białka na pasku.

Kwaśny mocz – niskie pH

Mocz o pH około 5 lub niższym często wynika po prostu z diety bogatej w mięso i białko albo z intensywnego wysiłku. Zakwaszenie moczu towarzyszy też głodzeniu, diecie ketogenicznej i niewyrównanej cukrzycy – wtedy w moczu pojawiają się zwykle ciała ketonowe. Kwaśny mocz bywa również przy biegunce, w której organizm traci zasady, i w stanach odwodnienia.

Stale kwaśny mocz sprzyja tworzeniu się kamieni z kwasu moczowego i cystyny. Dlatego u osób z dną moczanową lub kamicą moczanową lekarz ocenia pH razem ze stężeniem kwasu moczowego w badaniu krwi. W takich sytuacjach zalecana bywa dieta z większą ilością warzyw, a czasem leki alkalizujące – dobór leczenia należy do lekarza.

Zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej całego organizmu, czyli kwasicę lub zasadowicę, laboratoria oceniają przede wszystkim we krwi. Do tego służy gazometria krwi, a pH moczu jest jedynie uzupełnieniem.

Zasadowy mocz – wysokie pH

W badaniach laboratoryjnych mocz o pH 7–8 jest typowy dla osób na diecie wegetariańskiej i wegańskiej oraz po posiłku bogatym w warzywa i owoce. Podnosić pH mogą też niektóre leki i suplementy alkalizujące.

Ważną przyczyną wysokiego pH są zakażenia dróg moczowych wywołane przez bakterie rozkładające mocznik, np. z rodzaju Proteus. Powstający amoniak alkalizuje mocz i sprzyja tworzeniu się kamieni struwitowych, które mogą szybko rosnąć i wypełniać miedniczkę nerkową. Jeśli wysokiemu pH towarzyszą leukocyty i bakterie w moczu, lekarz zwykle zleca kolejne badanie laboratoryjne – posiew moczu, by ustalić rodzaj bakterii.

Utrzymująco zasadowy mocz mimo kwasicy we krwi może wskazywać na rzadką chorobę kanalików nerkowych – kwasicę cewkową. Zasadowy mocz sprzyja też wytrącaniu się fosforanów wapnia, które laboratorium widzi w osadzie moczu jako kryształy.

Badanie pH moczu na NFZ i prywatnie

Odczyn moczu oznacza się zawsze w ramach badania ogólnego moczu, które na NFZ może zlecić lekarz rodzinny. Prywatnie badanie moczu wykonasz bez skierowania – w Szczecinie oferuje je większość laboratoriów i punktów pobrań, a wynik jest gotowy zwykle w kilka godzin.

Gdy pH jest poza zakresem podanym przez laboratorium, a pozostałe parametry są w normie, najczęściej nie trzeba nic robić. Warto skonsultować się z lekarzem, gdy odchylenie się powtarza w kolejnych badaniach laboratoryjnych, gdy chorujesz na kamicę lub masz nawracające zakażenia dróg moczowych. Specjalistą od kamicy jest urolog, a od chorób kanalików nerkowych – nefrolog.

Kiedy pilnie do lekarza

Samo pH moczu nie jest wynikiem alarmowym i laboratoria nie zgłaszają go lekarzowi w trybie pilnym. Pilnej pomocy wymagają natomiast objawy, którym może towarzyszyć: silny, kolkowy ból w okolicy lędźwiowej promieniujący do pachwiny (kolka nerkowa), zwłaszcza z gorączką i dreszczami, a także wysoka gorączka przy zakażeniu dróg moczowych.

Natychmiastowej pomocy na SOR lub pod numerem 112 wymagają objawy kwasicy ketonowej: silne pragnienie, częste oddawanie moczu, wymioty, bóle brzucha, głęboki i przyspieszony oddech, zapach acetonu z ust i senność – szczególnie u osoby z cukrzycą.