Badania laboratoryjne u dzieci

Badania laboratoryjne u dzieci – kiedy są potrzebne

Zdrowe dziecko, które dobrze rośnie, rozwija się i nie choruje częściej niż rówieśnicy, zazwyczaj nie potrzebuje regularnych badań laboratoryjnych. W Polsce bilanse zdrowia u pediatry polegają przede wszystkim na badaniu lekarskim, pomiarach i ocenie rozwoju, a o badaniach dodatkowych lekarz decyduje indywidualnie.

Badania laboratoryjne u dzieci zleca się więc głównie wtedy, gdy coś niepokoi: dziecko jest blade i szybko się męczy, słabo przybiera na wadze, ma przewlekłe bóle brzucha lub biegunki, często choruje, gorączkuje bez wyraźnej przyczyny albo skarży się na ból przy oddawaniu moczu. Opisany tu zestaw obejmuje badania, które pediatrzy zlecają najczęściej, i pomaga zrozumieć, co pokazuje każde z nich.

Każdy noworodek w Polsce ma też wykonywane badania przesiewowe z kropli krwi z pięty, w kierunku kilkudziesięciu rzadkich chorób wrodzonych. Wykonuje je szpital w pierwszych dniach życia, a wyniki przekazuje laboratorium przesiewowe – rodzice nie muszą o nie zabiegać.

Co wchodzi w skład pakietu badań dla dzieci

Zestaw tych badań laboratoryjnych bywa w różnych laboratoriach nieco inny, ale zwykle obejmuje siedem oznaczeń. Pediatra często wybiera z nich tylko te, które pasują do objawów dziecka.

Morfologia krwi u dziecka to podstawowe badanie krwi: ocenia czerwone krwinki i hemoglobinę (niedokrwistość), białe krwinki (infekcje, alergie) oraz płytki krwi. U dzieci proporcje białych krwinek są inne niż u dorosłych – u kilkulatka limfocytów bywa więcej niż neutrofili i jest to prawidłowe.

Badanie ogólne moczu dziecka pomaga wykryć zakażenie układu moczowego, które u małych dzieci często objawia się tylko gorączką, rozdrażnieniem lub brakiem apetytu. Pokazuje też białko, cukier i krew w moczu.

Badanie kału na pasożyty wykonuje się przy bólach brzucha, świądzie odbytu, biegunkach czy braku przyrostu masy ciała. Owsiki lepiej wykrywa wymaz z okolicy odbytu (test z taśmą), a lamblie – badanie antygenu w kale.

Ferrytyna, czyli zapas żelaza, pozwala wykryć niedobór żelaza, zanim rozwinie się anemia. Niedobór żelaza jest najczęstszym niedoborem u niemowląt, małych dzieci i nastolatek z obfitymi miesiączkami.

Stężenie witaminy D bada się u dzieci z grup ryzyka niedoboru: przy chorobach przewodu pokarmowego, otyłości, przewlekłym leczeniu niektórymi lekami czy objawach krzywicy. U zdrowych dzieci przyjmujących witaminę D zgodnie z zaleceniami rutynowe oznaczanie nie jest konieczne.

Glukoza we krwi pomaga wykryć cukrzycę. U dzieci najczęściej jest to cukrzyca typu 1, która może rozwinąć się w kilka tygodni.

Przeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej (anty-tTG IgA) to podstawowe badanie przesiewowe w kierunku celiakii. Wykonuje się je razem z oznaczeniem całkowitego IgA, bo jego niedobór daje wynik fałszywie ujemny.

Jak przygotować dziecko do pobrania krwi, moczu i kału

U niemowląt i małych dzieci krew pobiera się z żyły na grzbiecie dłoni lub w zgięciu łokcia, a do części oznaczeń wystarczy krew z palca lub z pięty. Personel laboratorium pracujący z dziećmi ma w tym wprawę – warto wybrać laboratorium, które ma doświadczenie w pobraniach pediatrycznych. Rodzic zwykle trzyma dziecko na kolanach. Badania laboratoryjne z krwi włośniczkowej, pobranej z palca, są mniej przykre, ale nie do wszystkich oznaczeń się nadają.

Do badania moczu próbkę najlepiej pobrać rano. U niemowląt woreczek przykleja się po umyciu okolic intymnych i zmienia na nowy, jeśli w ciągu około godziny dziecko nie odda moczu. Próbkę trzeba dostarczyć do laboratorium jak najszybciej, najlepiej w ciągu 1–2 godzin. Kał pobiera się łopatką z kilku miejsc stolca do pojemnika; laboratoria zwykle proszą o trzy próbki w odstępach kilku dni, bo pasożyty nie są wydalane codziennie.

Gdy w zleceniu jest glukoza, dziecko powinno być na czczo – u małych dzieci przerwa nocna jest zwykle wystarczająca, a wizytę w laboratorium warto zaplanować na wczesny ranek.

Normy u dzieci i jak czytać wyniki

Normy w badaniach laboratoryjnych dzieci zależą od wieku. Noworodek ma wysoką hemoglobinę, kilkumiesięczne niemowlę – fizjologicznie niską, a nastolatek zbliża się do wartości dorosłych. Dobre laboratorium drukuje zakresy referencyjne dopasowane do wieku dziecka; jeśli wydruk podaje normy dla dorosłych, interpretację zostaw pediatrze. Wyniki badań laboratoryjnych dziecka zawsze porównuje się z normą dla jego wieku.

W badaniu moczu ważne są leukocyty, azotyny i bakterie – ich obecność sugeruje zakażenie, które potwierdza się posiewem. W badaniu kału wynik ujemny nie zawsze wyklucza pasożyty, bo ich jaja pojawiają się w stolcu okresowo. Przy celiakii wynik anty-tTG ocenia się w odniesieniu do progu podanego przez laboratorium; wysokie wartości wymagają konsultacji z gastroenterologiem dziecięcym.

Wyniki nieprawidłowe – co mogą oznaczać

Niska hemoglobina z niskim MCV i niską ferrytyną to typowy obraz niedokrwistości z niedoboru żelaza – zwykle wynika z diety ubogiej w żelazo lub zbyt dużej ilości mleka krowiego u małego dziecka. Podwyższone białe krwinki i CRP w badaniach laboratoryjnych sugerują zakażenie bakteryjne, a wysokie eozynofile – alergię lub pasożyty.

Dodatni wynik anty-tTG nie oznacza jeszcze rozpoznania celiakii – decyzję o dalszej diagnostyce, a czasem o biopsji jelita, podejmuje lekarz. Podwyższona glukoza u dziecka z objawami takimi jak wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu i chudnięcie wymaga pilnej konsultacji. Wynik każdego badania laboratoryjnego warto omówić z pediatrą, nawet gdy na wydruku nic nie jest zaznaczone.

Badania u dzieci na NFZ i prywatnie

Na NFZ badania laboratoryjne dziecku zleca pediatra lub lekarz rodzinny – m.in. morfologię, glukozę, badanie ogólne moczu czy posiew moczu. Badanie w kierunku celiakii czy witaminy D zleca zwykle specjalista w ramach diagnostyki. Prywatnie badania można wykonać bez skierowania; w Szczecinie większość laboratoriów pobiera krew także od niemowląt, choć niektóre punkty przyjmują dzieci tylko w określonych godzinach. Wyniki morfologii i moczu są zwykle gotowe tego samego lub następnego dnia.

Na wizytę zabierz wszystkie wyniki z laboratorium oraz książeczkę zdrowia dziecka z siatkami centylowymi. Opisz, jak długo trwają objawy i co dziecko je – ułatwi to ocenę wyników. Wyniki z różnych laboratoriów porównuj ostrożnie, bo zakresy referencyjne mogą się różnić.

Kiedy z dzieckiem pilnie do lekarza

Niezwłocznej pomocy wymagają: bardzo wysoka glukoza lub glukoza i ketony w moczu u dziecka, które dużo pije, wymiotuje i jest senne (podejrzenie kwasicy cukrzycowej), gorączka u niemowlęcia poniżej 3. miesiąca życia, krew w moczu lub stolcu, odwodnienie przy biegunce i wymiotach (sucha pielucha przez wiele godzin, brak łez) oraz wybroczyny na skórze z gorączką. W takich sytuacjach nie czekaj na wyniki z laboratorium – jedź na SOR dziecięcy lub dzwoń pod 112.