Ciała ketonowe w moczu

Czym są ciała ketonowe i dlaczego trafiają do moczu

Na co dzień komórki czerpią energię głównie z glukozy. Gdy cukru brakuje – w czasie głodzenia, wymiotów lub diety z bardzo małą ilością węglowodanów – albo gdy organizm nie może go wykorzystać z powodu braku insuliny, zaczyna spalać tłuszcze. Wątroba przerabia je wtedy na ciała ketonowe: kwas acetooctowy, kwas beta-hydroksymasłowy i aceton. To zapasowe paliwo dla mózgu i mięśni.

Niewielka ilość ketonów jest zupełnie normalną reakcją organizmu. Gdy jest ich więcej, nerki wydalają nadmiar z moczem, a aceton częściowo z wydychanym powietrzem – stąd charakterystyczny, owocowy zapach z ust. Problem pojawia się, gdy ketonów jest bardzo dużo: są to kwasy, więc ich nagromadzenie zakwasza krew.

Ciała ketonowe oznacza się w każdym badaniu ogólnym moczu. Pasek, którego używa laboratorium, reaguje głównie na kwas acetooctowy, słabiej na aceton, a w ogóle nie wykrywa kwasu beta-hydroksymasłowego, który w kwasicy ketonowej przeważa. To ważne ograniczenie tego badania laboratoryjnego.

Kiedy oznacza się ketony w moczu

Wynik tego badania laboratoryjnego lekarz ocenia przede wszystkim u osób z cukrzycą, zwłaszcza typu 1, gdy cukier jest wysoki, w czasie infekcji, wymiotów lub gdy pojawia się złe samopoczucie. U dzieci badanie moczu na ketony wykonuje się często przy wymiotach i biegunce, bo dzieci szybko zużywają zapasy cukru. W ciąży ketony sprawdza się przy nasilonych wymiotach ciężarnych.

W szpitalu badania laboratoryjne ciał ketonowych w moczu i we krwi należą do podstawowych przy podejrzeniu kwasicy ketonowej, a także przy ocenie osób wyniszczonych, niedożywionych czy nadużywających alkoholu.

Normy i jak czytać wynik ketonów w moczu

W prawidłowym wyniku z laboratorium ciała ketonowe są nieobecne. Laboratoria zapisują wynik dodatni opisowo – ślad, plusy od 1+ do 3+ lub 4+ – albo w przybliżonych jednostkach, np. mg/dl. Skala zależy od paska i analizatora, więc dwa laboratoria mogą zapisać ten sam wynik inaczej. Rozstrzyga zakres z wydruku.

Wynik tego badania laboratoryjnego pokazuje, co działo się w organizmie w ciągu ostatnich godzin, i nie zawsze nadąża za zmianami. Na początku kwasicy ketonowej może być niedoszacowany, bo przeważa wtedy kwas beta-hydroksymasłowy, a w trakcie leczenia – pozostawać dodatni dłużej, mimo poprawy. Dlatego w szpitalu i przy cukrzycy coraz częściej mierzy się ketony z krwi, co laboratoria uważają za bardziej miarodajne.

Laboratoria ostrzegają, że fałszywie dodatni wynik mogą dawać niektóre leki zawierające grupy siarkowe, a fałszywie ujemny – próbka zbyt długo stojąca w otwartym pojemniku.

Ketony w moczu bez cukrzycy – częste i zwykle niegroźne

U osób bez cukrzycy ketony wykryte w badaniach laboratoryjnych najczęściej oznaczają po prostu, że organizm przez jakiś czas nie dostawał węglowodanów. Pojawiają się po kilkunastu godzinach bez jedzenia, w czasie postu, na diecie ketogenicznej i niskowęglowodanowej, po bardzo długim wysiłku, przy wymiotach i biegunce. W takiej sytuacji wynik z laboratorium potwierdza tylko to, co wynika z sytuacji.

U dzieci zdarzają się nawracające wymioty z wysokimi ketonami w moczu, potocznie nazywane „acetonem”. Dziecko jest osłabione, nie chce jeść, z ust czuć zapach acetonu. Kluczowe jest wtedy częste podawanie płynów z cukrem małymi porcjami. Jeśli dziecko nie przyjmuje płynów, jest senne lub nie oddaje moczu, potrzebna jest pilna pomoc lekarska.

Laboratoria wykrywają ketony także w czasie ciąży przy nasilonych wymiotach, przy nadużywaniu alkoholu połączonym z niedojadaniem (tzw. kwasica alkoholowa) oraz w nadczynności tarczycy, gorączce i ciężkich infekcjach, gdy organizm zużywa dużo energii.

Ketony w moczu przy cukrzycy – sygnał alarmowy

U osoby z cukrzycą ketony w moczu razem z wysokim cukrem, czyli z glukozą w moczu i wysoką glikemią, mogą świadczyć o niedoborze insuliny i rozwijającej się kwasicy ketonowej. Do tego stanu dochodzi najczęściej przy pominięciu dawek insuliny, awarii pompy insulinowej, infekcji albo przy pierwszym ujawnieniu się cukrzycy typu 1.

Osobną sytuacją, którą laboratorium może przeoczyć przy samym pomiarze cukru, jest kwasica ketonowa przy prawidłowym lub tylko lekko podwyższonym cukrze. Może się zdarzyć u osób przyjmujących leki z grupy flozyn, zwłaszcza w czasie choroby, głodzenia lub przed zabiegiem. Dlatego osoby z cukrzycą powinny znać zasady postępowania w dniach choroby ustalone z lekarzem.

W ocenie ciężkości lekarz wykorzystuje badania laboratoryjne krwi: glukozę, gazometrię, która pokazuje zakwaszenie krwi, elektrolity i ketony we krwi. Długoterminową kontrolę cukrzycy ocenia się natomiast na podstawie hemoglobiny glikowanej.

Badanie na NFZ, prywatnie i z czym iść do lekarza

Ketony oznacza się w ramach badania ogólnego moczu, które lekarz rodzinny może zlecić na NFZ. Prywatnie badanie moczu wykonasz bez skierowania w każdym laboratorium, a w aptekach dostępne są paski do domowego pomiaru, mniej dokładne niż badania laboratoryjne. Osoby z cukrzycą typu 1 często mają też glukometr, który mierzy ketony z kropli krwi.

Pojedynczy ślad ketonów u zdrowej osoby po dniu z małą ilością jedzenia nie wymaga dalszych badań laboratoryjnych. Z powtarzającymi się ketonami w wynikach z laboratorium, zwłaszcza przy chudnięciu, pragnieniu i częstym oddawaniu moczu, trzeba zgłosić się do lekarza rodzinnego, który zleci badanie krwi na cukier.

Kiedy pilnie do lekarza

Natychmiastowej pomocy na SOR lub pod numerem 112 wymagają ketony w moczu u osoby z cukrzycą, jeśli towarzyszą im wymioty, ból brzucha, silne pragnienie, przyspieszony i głęboki oddech, zapach acetonu z ust, senność lub splątanie. Kwasica ketonowa może rozwinąć się w ciągu kilkunastu godzin i bez leczenia zagraża życiu – nie czekaj wtedy na badania laboratoryjne w przychodni.

Pilnej oceny lekarskiej wymaga też dziecko z wymiotami i ketonami, które nie przyjmuje płynów, nie oddaje moczu przez wiele godzin, jest apatyczne lub ma zapadnięte oczy, oraz kobieta w ciąży, która nie jest w stanie utrzymać płynów.