Płytki krwi

Czym są płytki krwi i za co odpowiadają

Płytki krwi, czyli trombocyty, to bardzo małe, bezjądrowe fragmenty dużych komórek szpiku kostnego, zwanych megakariocytami. Krążą we krwi około 7–10 dni, a potem są usuwane głównie przez śledzionę. W każdej chwili część płytek, mniej więcej jedna trzecia, przebywa właśnie w śledzionie jako rezerwa.

Główne zadanie płytek to tamowanie krwawień. Gdy naczynie zostanie uszkodzone, płytki przyklejają się do jego ściany, zlepiają ze sobą i tworzą pierwszy czop. Równocześnie uwalniają substancje, które uruchamiają dalsze etapy krzepnięcia. Dlatego w badaniach laboratoryjnych zbyt mało płytek oznacza skłonność do krwawień, a zbyt dużo lub płytki nadmiernie aktywne – ryzyko zakrzepów.

Kiedy oznacza się liczbę płytek krwi

Liczba płytek (PLT, od angielskiego platelets) jest częścią każdej morfologii, więc pojawia się w większości podstawowych badań laboratoryjnych. Lekarz zwraca na nią szczególną uwagę przy łatwym powstawaniu siniaków, drobnych czerwonych kropkach na skórze (wybroczynach), krwawieniach z nosa i dziąseł, przedłużonych lub bardzo obfitych miesiączkach oraz krwawieniu po zabiegach.

Płytki w badaniach laboratoryjnych kontroluje się regularnie przed operacjami, w czasie leczenia heparyną, w ciąży, przy chorobach wątroby, chorobach autoimmunologicznych i nowotworowych, w trakcie chemioterapii oraz u osób przyjmujących leki mogące uszkadzać szpik. Badania laboratoryjne płytek są też ważne w diagnostyce zakrzepicy.

Jak przygotować się do badania płytek i czym jest pseudotrombocytopenia

Krew pobiera się z żyły do probówki z antykoagulantem EDTA, tak jak do całej morfologii. Post nie jest konieczny, ale laboratoria zalecają pobranie rano. Ważne jest sprawne pobranie i dokładne wymieszanie próbki – jeśli w probówce powstanie mały skrzep, płytki zostaną w nim „uwięzione” i analizator poda zaniżony wynik.

Laboratoria dobrze znają też inne zjawisko: u niewielkiej części osób krew w probówce z EDTA powoduje zlepianie się płytek w grudki. Analizator nie liczy ich wtedy poprawnie i wynik wychodzi bardzo niski, choć w organizmie płytek jest dosyć. To zjawisko nazywa się pseudotrombocytopenią, czyli fałszywą małopłytkowością. Nie jest chorobą, ale może prowadzić do niepotrzebnego niepokoju. Laboratorium rozpoznaje je, oglądając krew pod mikroskopem, i zwykle ponawia badanie krwi w probówce z innym antykoagulantem, na przykład cytrynianem.

Normy płytek krwi i jak czytać wynik

U większości dorosłych liczba płytek wynosi około 150–400 tysięcy w mikrolitrze; niektóre laboratoria podają górną granicę 450 tysięcy. Wynik zapisuje się jako tys./µl, 10³/µl lub 10⁹/l – liczbowo to ta sama wartość. U dzieci zakres jest podobny, a w ciąży, zwłaszcza pod jej koniec, liczba płytek często lekko spada. Rozstrzyga zakres wydrukowany przez laboratorium przy wyniku.

Obok liczby płytek laboratoria podają często wskaźniki ich wielkości: średnią objętość płytki MPV i wskaźnik zróżnicowania wielkości płytek PDW. Pomagają one ocenić, czy niska liczba płytek wynika ze zbyt szybkiego ich niszczenia (wtedy szpik wypuszcza większe, młode płytki), czy ze słabej produkcji. Sama liczba płytek nie mówi jednak, jak dobrze płytki działają – do tego służą inne, specjalistyczne badania laboratoryjne.

Obniżona liczba płytek (małopłytkowość) – co może oznaczać

Małopłytkowość, czyli trombocytopenia, oznacza w badaniu laboratoryjnym liczbę płytek poniżej normy. Łagodnie obniżony wynik, w okolicach 100–150 tysięcy, często nie daje objawów. Przyczyny są bardzo różne: infekcje wirusowe, niektóre leki (w tym heparyna, część antybiotyków i leków przeciwpadaczkowych), nadużywanie alkoholu, choroby wątroby z powiększeniem śledziony, niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego, ciąża.

Częstą przyczyną u dorosłych i dzieci jest małopłytkowość immunologiczna, w której organizm wytwarza przeciwciała niszczące własne płytki. Rzadziej przyczyną są choroby szpiku, białaczki i nowotwory zajmujące szpik. Przy niejasnej przyczynie lekarz zleca powtórzenie badania, ręczny rozmaz krwi i kieruje do hematologa. Przed zabiegami i przy objawach krwawienia ocenia się też układ krzepnięcia w koagulogramie.

Podwyższona liczba płytek (nadpłytkowość) – co może oznaczać

Nadpłytkowość, czyli trombocytoza, wykryta w badaniu laboratoryjnym, w większości przypadków jest odczynowa – to reakcja organizmu na inny problem. Płytki rosną przy infekcjach, stanach zapalnych (także przewlekłych, jak choroby zapalne jelit czy reumatoidalne zapalenie stawów), po urazach i operacjach, przy niedoborze żelaza, po krwawieniu oraz po usunięciu śledziony. Taka nadpłytkowość zwykle ustępuje, gdy minie jej przyczyna.

Rzadziej wysoka liczba płytek wynika z choroby szpiku, na przykład nadpłytkowości samoistnej, w której szpik produkuje zbyt wiele płytek bez wyraźnego powodu. W takich chorobach rośnie ryzyko zakrzepów, a paradoksalnie przy bardzo wysokich wartościach – także krwawień. Utrzymujący się wynik powyżej około 450 tysięcy wymaga wyjaśnienia; lekarz zleca wówczas kolejne badania laboratoryjne i rozważa konsultację hematologiczną.

Płytki krwi w badaniach laboratoryjnych na NFZ i prywatnie

Liczbę płytek oznacza się w ramach morfologii, którą na NFZ zleca lekarz rodzinny lub specjalista. Prywatnie można wykonać morfologię bez skierowania w każdym laboratorium; w Szczecinie badanie jest dostępne w praktycznie wszystkich punktach pobrań. Wynik tego badania laboratoryjnego zwykle jest gotowy tego samego dnia, bo laboratoria wykonują morfologię na bieżąco.

Przy nieprawidłowym wyniku nie należy samodzielnie odstawiać leków, zwłaszcza przeciwzakrzepowych – decyzję podejmuje lekarz. Na wizytę zabierz wcześniejsze badania krwi z różnych laboratoriów i listę wszystkich leków oraz suplementów, bo niektóre z nich wpływają na płytki.

Kiedy wynik płytek wymaga pilnej pomocy

Wynik badania laboratoryjnego, w którym liczba płytek spada poniżej około 20–30 tysięcy w mikrolitrze, zwłaszcza z objawami krwawienia, wymaga pilnego kontaktu z lekarzem tego samego dnia; poniżej około 10 tysięcy ryzyko samoistnego krwawienia jest wysokie. Wiele laboratoriów zgłasza takie wartości lekarzowi jako wyniki krytyczne.

Na SOR lub pod numer 112 trzeba zgłosić się przy krwawieniu, którego nie da się zatamować, krwi w moczu lub stolcu, wymiotach z krwią, nagłym silnym bólu głowy, zaburzeniach świadomości, a także przy wysypce z drobnych wybroczyn połączonej z gorączką. Pilnej oceny wymagają też objawy zakrzepicy przy bardzo wysokich płytkach: obrzęk i ból łydki, nagła duszność, ból w klatce piersiowej, objawy udaru.