Leukocyty – białe krwinki

Czym są leukocyty i co mierzy ten parametr morfologii

Leukocyty to białe krwinki – komórki układu odpornościowego, które rozpoznają i niszczą bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty, a także usuwają obumarłe komórki. Powstają w szpiku kostnym, część dojrzewa w węzłach chłonnych i grasicy. We krwi krąży tylko niewielka ich część; reszta przebywa w tkankach i w razie potrzeby szybko przemieszcza się tam, gdzie toczy się zakażenie.

Parametr WBC (od angielskiego white blood cells) w morfologii to łączna liczba białych krwinek w mikrolitrze krwi. Analizator w laboratorium dzieli je też w tym samym badaniu laboratoryjnym na pięć rodzajów: neutrofile, limfocyty, monocyty, eozynofile i bazofile. Ten podział, czyli rozmaz automatyczny, jest bardzo ważny – ta sama liczba leukocytów może mieć zupełnie inne znaczenie zależnie od tego, która grupa krwinek przeważa.

Kiedy lekarz zwraca uwagę na liczbę leukocytów

Liczbę białych krwinek ocenia się przy każdej morfologii, więc to jedno z najczęściej odczytywanych badań laboratoryjnych. Szczególne znaczenie ma przy gorączce, podejrzeniu infekcji bakteryjnej, bólu brzucha (na przykład w kierunku zapalenia wyrostka), przewlekłym zmęczeniu, powiększonych węzłach chłonnych, nocnych potach i chudnięciu bez przyczyny.

Leukocyty w badaniach laboratoryjnych kontroluje się regularnie u osób leczonych lekami, które mogą hamować szpik, w trakcie chemioterapii, przy chorobach autoimmunologicznych i po przeszczepach. W takich sytuacjach badania laboratoryjne powtarza się według planu ustalonego przez lekarza prowadzącego, czasem co tydzień.

Jak przygotować się do oznaczenia leukocytów

Leukocyty oznacza się z tej samej próbki co całą morfologię – krwi żylnej pobranej do probówki z antykoagulantem. Post nie jest konieczny, ale laboratoria zalecają pobranie rano, w spokoju, bez wcześniejszego wysiłku. Liczba leukocytów zmienia się w ciągu dnia, co laboratoria uwzględniają w zaleceniach; po treningu, w silnym stresie, po obfitym posiłku czy wypaleniu papierosa może przejściowo wzrosnąć.

Jeśli badania krwi robisz kontrolnie, staraj się powtarzać je w podobnych warunkach – o tej samej porze i najlepiej w tym samym laboratorium. Ułatwia to porównanie wyników w czasie, bo różne laboratoria mogą mieć nieco inne zakresy, a kolejne badania laboratoryjne wykonane tą samą metodą łatwiej zestawić.

Normy leukocytów i jak czytać wynik

U większości dorosłych liczba leukocytów mieści się w przedziale około 4–10 tysięcy w mikrolitrze. Laboratoria zapisują to różnie: jako tys./µl, 10³/µl albo 10⁹/l – liczbowo to ta sama wartość. U dzieci normy są wyższe, a u noworodków mogą sięgać kilkudziesięciu tysięcy. W ciąży, zwłaszcza w trzecim trymestrze, liczba leukocytów fizjologicznie rośnie.

Za punkt odniesienia zawsze przyjmuje się zakres wydrukowany przez laboratorium, bo poszczególne laboratoria wyznaczają go dla swoich analizatorów. Wynik tego badania laboratoryjnego trzeba czytać razem z rozmazem: lekarz patrzy nie tylko na sumę, ale i na liczby bezwzględne poszczególnych krwinek.

Podwyższone leukocyty (leukocytoza) – co mogą oznaczać

Leukocytoza to liczba białych krwinek powyżej normy. Najczęściej oznacza, że organizm z czymś walczy. Gdy przeważają neutrofile w rozmazie, przyczyną bywa zakażenie bakteryjne, na przykład zapalenie płuc, układu moczowego czy ropień. Wzrost limfocytów częściej towarzyszy infekcjom wirusowym, w tym mononukleozie. Więcej eozynofili sugeruje alergię lub pasożyty.

Leukocyty rosną także przy urazach, oparzeniach, po operacjach, przy zawale, w ciąży, u palaczy oraz w trakcie leczenia sterydami. Bardzo wysoka liczba białych krwinek, zwłaszcza z obecnością niedojrzałych form, może być objawem białaczki lub innej choroby szpiku. Wtedy diagnosta w laboratorium wykonuje ręczny rozmaz krwi pod mikroskopem, a lekarz kieruje do hematologa.

Aby odróżnić zakażenie od innych przyczyn, lekarz często zleca dodatkowe badania laboratoryjne, takie jak białko C-reaktywne CRP, a w szpitalu przy podejrzeniu ciężkiej infekcji bakteryjnej – prokalcytoninę.

Obniżone leukocyty (leukopenia) – co mogą oznaczać

Leukopenia to liczba białych krwinek poniżej normy podanej przez laboratorium. Często jest przejściowa i pojawia się podczas lub po infekcjach wirusowych, takich jak grypa czy COVID-19. Może też wynikać z działania leków (między innymi niektórych antybiotyków, leków przeciwtarczycowych, przeciwpadaczkowych, immunosupresyjnych i chemioterapii), niedoboru witaminy B12 lub kwasu foliowego, chorób autoimmunologicznych, takich jak toczeń, powiększenia śledziony czy nadużywania alkoholu.

U części zdrowych osób leukocyty są stale nieco poniżej dolnej granicy i nie ma to znaczenia klinicznego. Dotyczy to na przykład niektórych osób pochodzenia afrykańskiego lub bliskowschodniego, u których niższa liczba neutrofili jest cechą wrodzoną. Ważne jest, które krwinki są obniżone: niska liczba neutrofili zwiększa podatność na zakażenia bakteryjne, a niskie limfocyty mogą świadczyć o osłabieniu odporności.

Leukocyty w badaniu krwi na NFZ i prywatnie

Liczbę leukocytów oznacza się w ramach morfologii, którą na NFZ zleca lekarz rodzinny. Prywatnie to badanie laboratoryjne jest dostępne bez skierowania i wykonuje je każde laboratorium, także punkty pobrań, które przekazują próbki do większych laboratoriów. Wynik zwykle jest gotowy tego samego dnia. Jeśli leukocyty są nieprawidłowe, lekarz najpierw ocenia objawy i rozmaz, a potem decyduje o powtórzeniu badania lub dalszej diagnostyce – czasem u hematologa.

Pojedynczy, nieznacznie podwyższony wynik w czasie przeziębienia zwykle nie wymaga niepokoju. Warto jednak pokazać lekarzowi wynik, który utrzymuje się poza normą w kolejnych badaniach laboratoryjnych albo którym towarzyszą niepokojące objawy.

Kiedy wynik leukocytów wymaga pilnej pomocy

Pilnego kontaktu z lekarzem wymaga wynik badania laboratoryjnego, w którym liczba neutrofili poniżej około 0,5 tys./µl, zwłaszcza z gorączką – to tak zwana gorączka neutropeniczna, stan zagrażający życiu, który leczy się w szpitalu. Osoby w trakcie chemioterapii dostają zwykle instrukcję, by przy gorączce zgłosić się od razu na SOR.

Szybkiej diagnostyki wymagają też bardzo wysokie leukocyty (kilkadziesiąt tysięcy i więcej), obecność blastów, czyli niedojrzałych komórek, w rozmazie albo jednoczesne obniżenie hemoglobiny i płytek. W razie objawów takich jak wysoka gorączka z dreszczami, splątanie, duszność czy spadek ciśnienia należy wezwać pomoc pod numerem 112.