Test IGRA (QuantiFERON) w kierunku gruźlicy

Czym jest test QuantiFERON i co mierzy

Gruźlicę wywołują prątki Mycobacterium tuberculosis. W Polsce zachorowań jest dziś znacznie mniej niż kilkadziesiąt lat temu, ale gruźlica wciąż się zdarza, a zakażenie można wykryć tylko w badaniach laboratoryjnych i obrazowych. Po zakażeniu u większości osób nie rozwija się choroba – układ odpornościowy zamyka prątki w ogniskach, w których mogą przetrwać latami w uśpieniu. Mówi się wtedy o utajonym zakażeniu gruźlicą. Taka osoba nie choruje i nie zaraża, ale w przyszłości, zwłaszcza przy osłabieniu odporności, prątki mogą się uaktywnić.

Test QuantiFERON należy do testów IGRA (od angielskiego skrótu oznaczającego test uwalniania interferonu gamma). To badanie laboratoryjne sprawdza, czy limfocyty T – komórki odporności, które pamiętają spotkane wcześniej drobnoustroje – rozpoznają białka charakterystyczne dla prątka gruźlicy. Krew pobiera się do kilku specjalnych probówek: z białkami prątka, z substancją pobudzającą wszystkie limfocyty i z kontrolą bez dodatków.

Probówki inkubuje się w laboratorium przez kilkanaście godzin w temperaturze ciała. Jeśli limfocyty znają prątki, wydzielają w probówce interferon gamma, czyli białko sygnałowe układu odpornościowego. Laboratorium mierzy jego ilość i porównuje probówki ze sobą.

Kiedy wykonuje się test IGRA

Testy IGRA jako badania laboratoryjne służą przede wszystkim do wykrywania utajonego zakażenia u osób, którym grozi rozwój aktywnej gruźlicy. Lekarz zleca to badanie laboratoryjne najczęściej w takich sytuacjach:

• przed rozpoczęciem leczenia biologicznego, np. lekami blokującymi TNF-alfa w reumatoidalnym zapaleniu stawów, łuszczycy czy chorobach zapalnych jelit,
• przed przeszczepieniem narządu, dializami lub leczeniem silnie obniżającym odporność,
• u osób zakażonych HIV,
• po bliskim kontakcie z chorym na gruźlicę płuc, np. w rodzinie lub w pracy,
• u pracowników ochrony zdrowia narażonych na kontakt z gruźlicą, zgodnie z zasadami danej placówki,
• pomocniczo przy podejrzeniu gruźlicy pozapłucnej, zawsze razem z innymi badaniami.

Test IGRA a próba tuberkulinowa

Starszą metodą jest próba tuberkulinowa, w której wstrzykuje się niewielką ilość białek prątka pod skórę przedramienia i po 2–3 dniach mierzy odczyn. Jej wadą jest to, że daje wynik dodatni także po szczepieniu BCG, które w Polsce przez dziesięciolecia wykonywano u noworodków.

Test QuantiFERON nie ma tego problemu, bo wykorzystuje białka obecne u prątka gruźlicy, a nieobecne w szczepionce BCG. Do tego wymaga tylko jednej wizyty, a wynik nie zależy od oceny osoby odczytującej odczyn, bo to obiektywne badanie laboratoryjne z pomiarem w aparacie. Ograniczeniem jest to, że badanie musi wykonać laboratorium wyposażone w inkubator i odpowiedni sprzęt, więc nie każde laboratorium przyjmuje próbki codziennie.

Jak przygotować się do badania krwi na gruźlicę

Przygotowanie pacjenta do tego badania laboratoryjnego jest proste: nie trzeba być na czczo, a krew pobiera się z żyły w zgięciu łokcia. Znacznie więcej zależy od samego laboratorium. Probówki trzeba odpowiednio wymieszać, przechowywać w temperaturze pokojowej i dostarczyć do inkubacji zwykle w ciągu kilkunastu godzin od pobrania. Dlatego w Szczecinie, jak w innych miastach, część punktów pobrań przyjmuje krew do tego badania laboratoryjnego tylko w wybrane dni tygodnia.

Przed wizytą zapytaj w laboratorium o dni i godziny pobrań – laboratoria różnią się pod tym względem, a krew pobrana w niewłaściwym dniu może nie zostać zbadana. Jeśli przyjmujesz sterydy lub inne leki obniżające odporność, nie odstawiaj ich samodzielnie – powiedz o nich lekarzowi, który oceni, jak mogą wpłynąć na wynik.

Wynik ujemny, dodatni i nieokreślony

Laboratorium podaje wartości interferonu gamma w IU/ml oraz wynik końcowy tego badania laboratoryjnego. W teście QuantiFERON-TB Gold Plus za dodatni uznaje się zwykle wynik, w którym różnica między probówką z antygenem a probówką kontrolną wynosi co najmniej 0,35 IU/ml (i spełnione są dodatkowe kryteria producenta). Inne testy IGRA mają własne progi, dlatego rozstrzyga opis na wydruku.

Wynik dodatni z laboratorium oznacza, że organizm zetknął się z prątkami gruźlicy. Nie rozróżnia jednak zakażenia utajonego od aktywnej choroby. Po dodatnim wyniku lekarz zleca zdjęcie RTG klatki piersiowej i pyta o objawy, a w razie potrzeby kieruje na badania plwociny. Dopiero wtedy decyduje, czy potrzebne jest leczenie zapobiegawcze utajonego zakażenia, czy leczenie gruźlicy.

Wynik ujemny przemawia przeciw zakażeniu, ale go całkowicie nie wyklucza – szczególnie wtedy, gdy od kontaktu z chorym minęło mniej niż 8 tygodni, bo odporność komórkowa potrzebuje czasu, by się wytworzyć. Po świeżym kontakcie lekarz może zalecić powtórzenie badania laboratoryjnego po tym okresie.

Wynik nieokreślony najczęściej oznacza, że limfocyty słabo zareagowały nawet na substancję pobudzającą. Zdarza się to przy silnym obniżeniu odporności, przy bardzo niskiej liczbie limfocytów w morfologii krwi albo przy nieprawidłowym transporcie próbki. Wtedy badanie laboratoryjne zwykle się powtarza, czasem w innym laboratorium lub po zmianie leczenia, jeśli lekarz uzna to za możliwe.

Inne badania przed leczeniem biologicznym

Test IGRA jest zwykle jednym z kilku badań laboratoryjnych przed włączeniem leków biologicznych lub immunosupresyjnych. Lekarz sprawdza też często, czy pacjent nie jest zakażony wirusami, które mogłyby się uaktywnić w czasie leczenia: zleca antygen HBs w kierunku wirusowego zapalenia wątroby typu B, przeciwciała anty-HCV i test w kierunku HIV.

Do oceny ogólnego stanu zdrowia służą m.in. morfologia, aktywność ALT jako wskaźnik pracy wątroby oraz białko CRP. Wyniki tych badań laboratoryjnych pomagają dobrać bezpieczne leczenie i zaplanować kontrole w jego trakcie.

Badanie na NFZ i prywatnie

Na NFZ test IGRA zleca lekarz specjalista w ramach diagnostyki – najczęściej pulmonolog, specjalista chorób zakaźnych, reumatolog, dermatolog lub gastroenterolog prowadzący leczenie biologiczne. Badania osób z kontaktu z chorym na gruźlicę organizuje lekarz w porozumieniu z poradnią gruźlicy i chorób płuc. Prywatnie test można wykonać bez skierowania w laboratoriach, które go oferują; nie każde laboratorium go wykonuje, a część tylko pobiera krew i wysyła ją dalej.

Na wynik tego badania laboratoryjnego czeka się zwykle od 2 do 5 dni roboczych, bo próbki inkubuje się i często bada partiami. Do lekarza zabierz wydruk z laboratorium, informację o szczepieniu BCG, wcześniejszych próbach tuberkulinowych, kontaktach z chorymi i przyjmowanych lekach.

Kiedy pilnie do lekarza

Nie czekaj na wynik testu, jeśli masz kaszel trwający dłużej niż 2–3 tygodnie, krwioplucie, gorączkę lub stany podgorączkowe, nocne poty i niezamierzone chudnięcie. Takie objawy wymagają szybkiej wizyty u lekarza. Przy obfitym krwiopluciu lub nasilonej duszności dzwoń pod 112 lub jedź na SOR.