TIBC, UIBC i transferyna

Czym są TIBC, UIBC i transferyna – transport żelaza we krwi

Żelazo nie może swobodnie pływać we krwi, bo w wolnej postaci uszkadzałoby komórki. Przenosi je specjalne białko – transferyna, wytwarzana w wątrobie. Można ją porównać do autobusu z dwoma miejscami dla żelaza: zabiera je z jelit i z magazynów, a dowozi głównie do szpiku, gdzie powstają krwinki czerwone.

TIBC, czyli całkowita zdolność wiązania żelaza oznaczana w badaniu laboratoryjnym, mówi, ile żelaza mogłyby przewieźć wszystkie „autobusy” razem, gdyby były pełne. Pośrednio jest to więc miara ilości transferyny. UIBC, czyli utajona (wolna) zdolność wiązania, pokazuje, ile miejsc jest jeszcze pustych. Zachodzi prosta zależność: TIBC to suma żelaza w surowicy i UIBC. Część laboratoriów mierzy transferynę bezpośrednio, inne oznaczają UIBC i wyliczają TIBC.

Z tych liczb wylicza się najważniejszy wskaźnik – wysycenie transferyny (TSAT), czyli odsetek zajętych miejsc. Pokazuje on, jak dużo żelaza faktycznie trafia do tkanek. W laboratoriach to badanie laboratoryjne rzadko wykonuje się osobno: sens ma dopiero razem z żelazem i ferrytyną.

Kiedy lekarz zleca TIBC i transferynę

Te badania laboratoryjne pomagają rozstrzygnąć, skąd bierze się niskie żelazo albo niedokrwistość, oraz czy w organizmie nie ma nadmiaru żelaza. Zwykle zleca się je razem z oznaczeniem żelaza w surowicy i ferrytyną – taki zestaw laboratoria nazywają zwykle gospodarką żelazem.

• niedokrwistość z małymi krwinkami lub niewyjaśnione niskie żelazo
• odróżnienie niedoboru żelaza od niedokrwistości chorób przewlekłych (zapalnych)
• ocena niedoboru żelaza u osób z chorobą nerek, niewydolnością serca lub chorobą zapalną jelit
• podejrzenie hemochromatozy – badania przesiewowe w rodzinie chorego
• podwyższona ferrytyna, gdy trzeba ustalić, czy oznacza nadmiar żelaza, czy stan zapalny
• kontrola leczenia preparatami żelaza w kolejnych oznaczeniach z laboratorium

Przygotowanie do badania i przebieg pobrania

Krew do tego badania laboratoryjnego pobiera się z żyły, najlepiej rano i na czczo. Sama transferyna jest dość stabilna, ale wysycenie transferyny zależy od żelaza, które zmienia się w ciągu doby i po posiłku. Jeśli porównujesz wyniki kolejnych badań krwi, wykonuj je o podobnej porze, w tym samym laboratorium.

Preparaty żelaza przyjęte przed pobraniem zawyżają żelazo i wysycenie transferyny. Antykoncepcja hormonalna i ciąża zwiększają ilość transferyny, a więc i TIBC. Ostra infekcja, choroba wątroby lub niedożywienie ją obniżają. Te informacje warto przekazać lekarzowi, bo zmieniają interpretację wyniku z laboratorium.

Normy TIBC, UIBC, transferyny i wysycenia transferyny

W polskich laboratoriach TIBC i UIBC podaje się w µg/dl lub µmol/l, a transferynę w g/l. U większości dorosłych TIBC wynosi około 250–400 µg/dl, UIBC około 150–350 µg/dl, a transferyna około 2,0–3,6 g/l. Wysycenie transferyny u zdrowych osób to zwykle około 20–45 procent. Laboratoria używają różnych metod, dlatego decyduje zakres na wydruku.

W praktyce najważniejszy jest układ wyników. W niedoborze żelaza organizm „zamawia” więcej autobusów: transferyna i TIBC rosną, UIBC jest wysokie, a wysycenie spada, zwykle poniżej 20 procent. W stanie zapalnym transferyna i TIBC są prawidłowe lub niskie, żelazo niskie, a ferrytyna wysoka. Przy nadmiarze żelaza wysycenie przekracza około 45 procent, a TIBC bywa obniżone.

Takie zestawienie wyników badań laboratoryjnych pozwala lekarzowi odróżnić stany, które w samej morfologii krwi wyglądają podobnie.

Podwyższone TIBC i transferyna – co mogą oznaczać

W badaniach laboratoryjnych najczęstszą przyczyną wysokiego TIBC i transferyny jest niedobór żelaza – nawet wtedy, gdy hemoglobina jest jeszcze prawidłowa. Organizm próbuje w ten sposób „wyłapać” każdą cząsteczkę żelaza z jelit i magazynów. Towarzyszy temu niska ferrytyna i niskie wysycenie transferyny.

Wyższe wartości są też fizjologiczne w ciąży, szczególnie w drugiej połowie, oraz u kobiet stosujących hormonalną antykoncepcję lub terapię estrogenami. W takich sytuacjach podwyższone TIBC nie musi oznaczać choroby, a lekarz ocenia je razem z ferrytyną.

Wysokie wysycenie transferyny, a nie samo TIBC, budzi podejrzenie nadmiaru żelaza. Gdy utrzymuje się powyżej około 45 procent w powtórzonym badaniu laboratoryjnym na czczo, lekarz rozważa hemochromatozę i dalszą diagnostykę.

Obniżone TIBC i transferyna – możliwe przyczyny

Niskie TIBC i transferyna w badaniu laboratoryjnym często towarzyszą przewlekłym stanom zapalnym: chorobom reumatycznym, przewlekłym infekcjom, nowotworom. Transferyna jest tzw. ujemnym białkiem ostrej fazy – w czasie zapalenia wątroba wytwarza jej mniej. Powstaje wtedy obraz niedokrwistości chorób przewlekłych, w której żelazo jest „zamknięte” w magazynach.

Transferyna spada także przy niedożywieniu i niedoborze białka, w ciężkich chorobach wątroby, która ją produkuje, oraz w zespole nerczycowym, kiedy białko ucieka z moczem. Lekarz porównuje wtedy wynik z laboratorium z albuminą, innym białkiem wytwarzanym przez wątrobę. Niskie TIBC bywa też obecne przy nadmiarze żelaza.

Niskie wysycenie transferyny, niezależnie od TIBC, oznacza, że do szpiku trafia za mało żelaza. Jeśli równocześnie CRP jest podwyższone, a ferrytyna wysoka, przyczyną jest najpewniej stan zapalny, a nie zwykły niedobór.

TIBC i transferyna na NFZ i prywatnie

Te oznaczenia zleca zwykle lekarz specjalista – hematolog, internista, gastroenterolog, nefrolog – w ramach diagnostyki niedokrwistości lub chorób wątroby. Prywatnie można je wykonać bez skierowania, często w pakiecie badań w kierunku anemii. W Szczecinie oferuje je wiele laboratoriów, choć nie każde laboratorium wykonuje wszystkie trzy parametry.

Wynik badania laboratoryjnego jest zwykle gotowy tego samego lub następnego dnia roboczego, często razem z innymi badaniami krwi z tej samej próbki. Do lekarza zabierz komplet: żelazo, TIBC lub UIBC, transferynę, ferrytynę, morfologię i CRP – najlepiej z tego samego pobrania i z jednego laboratorium.

Kiedy z wynikami gospodarki żelazem pilnie do lekarza

Same wartości TIBC czy transferyny nie należą do alarmowych wyników badań laboratoryjnych. Pilnie trzeba natomiast zgłosić się do lekarza, jeśli niedokrwistości towarzyszą objawy krwawienia: smoliste stolce, krew w stolcu lub wymiocinach, bardzo obfite krwawienia z dróg rodnych, szybko narastające osłabienie.

Przy omdleniu, bólu w klatce piersiowej lub dużej duszności wezwij pomoc (112) albo jedź na SOR.