Bukowe-Klęskowo – ciekawostki i historie

Adres w kolorze: Czerwona, Seledynowa i ulica Kolorowych Domów

Kiedy w październiku 1984 r. pierwsi lokatorzy odbierali klucze do mieszkań na nowym osiedlu pod Puszczą Bukową, wokół było jeszcze błoto placów budowy i pola dawnej wsi Klęskowo. Osiedle rosło przez całe lata 80. i dalej, już po upadku PRL. Z czasem dostało coś, co odróżnia je od większości blokowisk w Polsce: ulice nazwane od kolorów.

Mieszka się tu przy Czerwonej, Fioletowej, Seledynowej, Pomarańczowej, Różowej, Beżowej i Brązowej. Główną osią jest ulica Kolorowych Domów, przy której stoi kościół św. Stanisława i kończą trasę autobusy. Drugą ważną drogą jest Chłopska – dawna wiejska droga, która prowadziła z Klęskowa w stronę lasu i której nazwa przypomina, że jeszcze kilka dekad temu były tu gospodarstwa, a nie klatki schodowe.

Źródła, do których dotarliśmy, nie wyjaśniają, kto i kiedy dokładnie wymyślił kolorowy klucz do nazw. Pewne jest natomiast, że Szczecin lubi takie tematyczne układy: na sąsiednim Majowem patronami ulic są pisarze, w Kijewie zwierzęta i ptaki, a na Słonecznem pętla tramwajowa nosi nazwę Turkusowa, a staw – Rubinowy. Dzięki temu po samym adresie łatwo poznać, z której części Prawobrzeża ktoś pochodzi.

Na spacerze warto zwrócić uwagę na same bloki. Choć to budownictwo schyłku PRL, projektanci urozmaicili je balkonami, różną wysokością budynków i dużą ilością zieleni między nimi. Wysokościowców jest tu niewiele – większość domów ma najwyżej pięć kondygnacji – a od ulicy Czerwonej i skateparku dobrze widać, jak osiedle schodzi łagodnie ku dolinie Rudzianki.

Wiadukt nad Rudzianką – kawałek przedwojennej autostrady Berlin–Szczecin

Kto idzie ulicą Chłopską na południe, w pewnym momencie przechodzi pod wysoką estakadą. To wiadukt autostrady A6 przerzucony nad doliną strumienia Rudzianki, długi na około 240 metrów. Jego historia zaczyna się w latach 30. XX w., gdy Niemcy budowały sieć Reichsautobahnen, a jednym z pierwszych odcinków była trasa z Berlina do Szczecina.

Budowa szła szybko. Według niemieckiej Wikipedii prace na odcinku Berlin–Szczecin rozdano w 1935 r., w kwietniu 1936 r. można było dojechać do Joachimsthal, a we wrześniu tego samego roku do węzła Stettin-Süd. Po ukończeniu mostów na Odrze w lipcu 1937 r. oddano odcinek omijający miasto od południa i wschodu. Ten fragment, ciągnący się dalej w stronę Stargardu, miał być częścią wielkiej trasy do Królewca – projektu, który przerwała wojna. Autostrada była też propagandową wizytówką władzy i sposobem na walkę z bezrobociem, choć samochodów było wtedy w Niemczech niewiele.

W 1945 r. wycofujące się wojska wysadziły mosty na Odrze, a po wojnie autostrada znalazła się po polskiej stronie granicy. Przez dziesięciolecia jeździło się po przedwojennych betonowych płytach; ich wymianę i przebudowę obiektów przy Szczecinie rozpoczęto dopiero w XXI w., w ramach modernizacji A6.

Najlepszy widok jest z dołu, z ul. Chłopskiej: dopiero stamtąd widać, jak wysoko nad doliną biegnie jezdnia i jak lekko wyglądają filary w porównaniu z długością przęseł. Kilkadziesiąt metrów dalej zaczynają się już pierwsze ścieżki Puszczy Bukowej.

Dęby Krzywoustego – legenda starsza niż drzewa

Przy ulicy Chłopskiej, za płotem prywatnej posesji, rosną dwa potężne dęby szypułkowe. Są chronione jako pomnik przyrody o nazwie Dęby Bolesława Krzywoustego. Ich obwody podaje się na około 6,3 i blisko 7 metrów, a wysokość na mniej więcej 20 metrów. Wiek szacuje się na około 400 lat, co oznacza, że kiełkowały mniej więcej wtedy, gdy na Pomorzu wciąż rządzili książęta z dynastii Gryfitów.

Nazwa drzew sięga jednak dużo dalej. Według legendy przytaczanej w opracowaniach o Puszczy Bukowej dęby miały pamiętać rok 1121, kiedy na polach między Klęskowem a Zdunowem Bolesław Krzywousty pokonał wojska pomorskie. Rachunek jest prosty: drzewa, które mają około 400 lat, nie mogły widzieć wydarzeń sprzed dziewięciu stuleci. To dobry przykład, jak lokalna pamięć przyczepia wielkie nazwiska do najstarszych i najbardziej okazałych obiektów w okolicy. Sama wyprawa Krzywoustego na Pomorze w tamtych latach jest faktem historycznym; nie wiadomo natomiast, czy rozstrzygające starcie rozegrało się akurat tutaj.

Imię księcia wróciło na osiedle także w innej formie: jego patronem jest Szkoła Podstawowa nr 59. A przy dębach zbiegają się trzy znakowane szlaki turystyczne – im. Stanisława Grońskiego, Bolesława Czwójdzińskiego i Bolesława Krzywoustego – którymi można wejść prosto w Puszczę Bukową.

Ponieważ drzewa stoją na prywatnym terenie, najlepiej oglądać je z ulicy. W pełni lata ich korony zamykają nad drogą zielony tunel, a zimą dobrze widać, jak grube i powykręcane są pnie.

Clescow, Hökendorf, Klęskowo – trzy nazwy jednej wsi

Zanim na mapie pojawiło się Osiedle Bukowe, była tu wieś. W średniowiecznych dokumentach zapisywano ją jako Clescow – forma ta wyraźnie zdradza słowiańskie korzenie nazwy. W czasach niemieckich wieś nazywała się Hökendorf, a strumień płynący jej doliną to w dawnych opisach Puszczy Bukowej Hökendorfer Bach. Po 1945 r. wieś dostała polską nazwę Klęskowo, wyraźnie bliską tamtej średniowiecznej formie.

Klęskowo było owalnicą, czyli wsią zabudowaną wokół wydłużonego placu, na którym często stał staw lub kościół, a zagrody ustawiały się w pierścieniu dookoła. Taki układ do dziś daje się odczytać na planie miasta, a po drugiej stronie autostrady wciąż stoją domy jednorodzinne i gospodarstwa. Okolica była zasiedlona jeszcze wcześniej: w niemieckich opisach Puszczy Bukowej wymienia się słowiańskie grodzisko w pobliżu dawnego młyna prochowego, dziś zwanego Szwedzkim Młynem, nazywane po polsku grodziskiem Klęskowo.

W 1939 r. Hökendorf, razem z wieloma wsiami na prawym brzegu Odry, włączono do tzw. Wielkiego Szczecina. Walki w marcu 1945 r. przyniosły tu duże zniszczenia. Przez pierwsze powojenne lata wieś należała do powiatu gryfińskiego, a do Szczecina wróciła w 1948 r. Warto zajrzeć do lapidarium przy ul. Smutnej, gdzie wśród drzew ustawiono stare kamienne płyty i fragmenty nagrobków – jedno z niewielu miejsc, w których czuć, że historia tej okolicy nie zaczęła się w 1984 r.

Wieś mnichów z Kołbacza

Przez blisko trzysta lat panami Klęskowa byli cystersi. W 1173 r. książę Warcisław II Świętoborzyc ufundował klasztor w Kołbaczu nad Płonią, a w lutym 1174 r. przybyli do niego mnisi z duńskiego opactwa Esrum. Zakon otrzymał prawo osadzania kolonistów na własnej ziemi i szybko zbudował jedno z największych władztw kościelnych na Pomorzu. Przed 1274 r. cystersi posiadali w okolicy kilkanaście wsi i dwa miasta, Dąbie i Stare Czarnowo, a w 1323 r. – według niemieckich opracowań – już 64 wsie.

Według miejskiego Studium Klęskowo należało najpierw do Dąbia, a od 1240 r. do klasztoru. Mnisi gospodarowali z rozmachem: zakładali grangie, czyli wielkie folwarki ze spichlerzami, owczarniami, browarem i młynem, zmieniali bieg Płoni, budowali młyny na jej dopływach. Chłopi z Klęskowa płacili daninę opactwu, a nie księciu czy rycerzowi.

Koniec przyszedł z reformacją. W 1535 r. ostatni opat Bartłomiej Schobbe zrezygnował z urzędu w zamian za odszkodowanie, klasztor zlikwidowano, a jego dobra przejęli książęta pomorscy. Klęskowo stało się wsią książęcą. Dawny kościół klasztorny w Kołbaczu częściowo zamieniono na spichlerz, a zabudowania służyły książętom szczecińskim jako rezydencja wypoczynkowa. Gdy w XVIII w. Pomorze przeszło pod władzę Prus, z gruntów Klęskowa wydzielono dwa majątki ziemskie, a w połowie XIX w. przez okolicę poprowadzono kolej do Starego Czarnowa. Rolniczy charakter wsi przetrwał jednak aż do lat 80. XX w., gdy na jej polach stanęły bloki.

Z samego Klęskowa ślady cysterskie nie przetrwały, ale ich centrum można odwiedzić. Kołbacz leży kilkanaście kilometrów na południe od osiedla. Warto wiedzieć, że wpływy tego klasztoru sięgały daleko poza Szczecin: to z Kołbacza w 1186 r. wyruszyli mnisi, którzy założyli opactwo w Oliwie pod Gdańskiem. Stoi tam wielki ceglany kościół klasztorny z rozetą w szczycie, Dom Konwersów i Dom Opata – zespół uznany w 2014 r. za pomnik historii.