Las Arkoński i Arkonka – ciekawostki i historie

Las Arkoński to dla szczecinian las za rogiem: tu się biega, jeździ na rowerze, chodzi na sanki i – latem – na baseny Arkonki. Mało kto jednak wie, że jego nazwa sięga pogańskiej świątyni na Rugii, kąpielisko powstało w misie wysychającego jeziora, a ruiny na wzgórzu to pozostałość wieży zaprojektowanej przez autora jednego z najsłynniejszych kościołów Berlina.

Poniżej każdą krótką ciekawostkę ze strony Arkonki rozwijamy w osobną opowieść. Piszemy, co wiadomo na pewno, a gdzie źródła się różnią – mówimy to wprost. Na końcu każdej historii podpowiadamy, czego szukać w lesie.

Park Leśny Arkoński i Arkonka – historie

Prawie tysiąc hektarów lasu w granicach miasta

Park Leśny Arkoński zajmuje 976,9 hektara – to około trzech procent powierzchni całego Szczecina. Jest fragmentem Puszczy Wkrzańskiej i leży na Wzgórzach Warszewskich, w północnej i północno-zachodniej części miasta. Teren jest zaskakująco górzysty: różnica wysokości sięga stu metrów, od Płaskowzgórza Warszewskiego na wysokości 120 metrów po lustro Jeziora Głębokiego na 19 metrach. Najwyższe wzniesienia w samym lesie, Wzgórze Arkony i Wzgórze Sobótki, mają około 70 metrów nad poziomem morza.

Las przecina sieć strumieni – Osówka, Arkonka, Zielonka, Żabiniec, Kijanka – a w zagłębieniach leżą małe jeziora i stawy: Goplany, Głuszec, Syrenie Stawy, Cichy Staw, Górny Staw. Rośnie tu las mieszany z sosną, bukiem, dębem, brzozą, topolą i olszą, ale także gatunki sprowadzone przez człowieka, jak modrzew europejski i daglezja zielona.

Przed 1945 rokiem las nazywał się Eckerberger Wald i był ulubionym celem niedzielnych wycieczek mieszkańców Stettina. Dojeżdżało się tu tramwajem – na fotografii z lat dwudziestych widać elegancką, modernistyczną poczekalnię dla pasażerów na skraju lasu. Do dziś pętla tramwajowa nosi nazwę Las Arkoński.

Najlepiej poczuć skalę lasu, idąc jednym ze znakowanych szlaków, na przykład zielonym przez Las Arkoński i Wzgórza Warszewskie. Po godzinie marszu, wśród stromych dolinek i buków, łatwo zapomnieć, że kilka kilometrów dalej jest centrum dużego miasta.

Baseny w misie dawnego jeziora

Kąpielisko Arkonka nie powstało na pustym miejscu. W tej leśnej niecce leżało kiedyś niewielkie jezioro, nazywane po niemiecku Martin See, które z czasem wysychało. W jego południowej części działał młyn wodny Steinfurth na Osówce, później rozebrany. Wykorzystano naturalne zagłębienie terenu i urządzono w nim baseny. Kiedy dokładnie – źródła podają różnie: mówi się o początku XX wieku, a według części opracowań baseny powstały w 1931 roku.

Po 1945 roku kąpielisko przez krótki czas nazywało się Świtezianka – jak bohaterka ballady Mickiewicza. Potem przyjęła się nazwa Arkonka, od lasu i wzgórza. Przez dziesięciolecia obiekt był kilkakrotnie odnawiany, a w latach 2012–2014 przeszedł gruntowną przebudowę. Po jej zakończeniu stał się jednym z największych w Europie kompleksów wodnych pod gołym niebem.

Tuż obok leży Jezioro Goplany, dawniej Sand See, do którego wpada struga Arkonka. Kiedyś też działało tu kąpielisko, dziś kąpiel jest zabroniona, ale piaszczyste brzegi i polana z miejscem na ognisko to popularny przystanek na szlakach. Oba akweny dobrze pokazują, jak w lesie przeplatają się woda naturalna i ta urządzona przez człowieka.

Poza sezonem baseny stoją puste i widać wtedy kształt dawnej niecki, otoczonej starymi drzewami. Warto obejść teren od strony Goplany i spojrzeć na kąpielisko z góry – łatwo wtedy wyobrazić sobie, że w miejscu błękitnych basenów kiedyś po prostu leżało małe jezioro.

Arkona – nazwa przywieziona z Rugii

Polską nazwę lasu wymyślono po wojnie, nawiązując do Arkony – przylądka na północnym krańcu Rugii. To 43-metrowy klif z kredy i gliny, a w średniowieczu stał na nim gród Ranów, słowiańskiego plemienia z wyspy. Gród zbudowano w pierwszej połowie IX wieku, a około 1100 roku od strony lądu osłaniał go wał drewniano-ziemny wysoki na prawie 14 metrów i długi na około 350 metrów.

Za wałem stała drewniana świątynia Świętowita, najważniejszego boga Ranów i z czasem wszystkich Słowian połabskich. Według duńskiego kronikarza Saxo Gramatyka świątyni strzegła stała załoga 300 wojów, a posąg boga miał cztery głowy, róg i miecz. W świątyni przechowywano też skarbiec, który był w praktyce skarbcem całego państwa Ranów. Po zniszczeniu innych sanktuariów Arkona stała się ostatnim wielkim ośrodkiem pogańskiego kultu nad Bałtykiem.

Jej koniec nastąpił w 1168 roku. Gród obległy wojska duńskie i pomorskie pod wodzą króla Waldemara I i biskupa Absalona. Gdy podpalono bramę i wiszącą na niej świętą chorągiew, obrońcy poddali się 15 czerwca 1168 roku, zgodzili się przyjąć chrześcijaństwo i zniszczyć posąg Świętowita. Dziś z grodu zostało około jednej trzeciej – reszta osunęła się do morza razem z klifem.

Nazwa przyjęła się dla wzgórza z ruinami wieży, całego lasu, kąpieliska, a nawet klubu Arkonia Szczecin, którego stadion stoi przy ulicy Arkońskiej. Las jest też ważnym miejscem dla współczesnych rodzimowierców słowiańskich, którzy obchodzą tu m.in. Jare Święto i Noc Kupały. Ciekawy zbieg okoliczności: rodzina Quistorpów, fundatorów wieży na Wzgórzu Arkony, miała kamieniołomy właśnie na Rugii.

Wieża od architekta berlińskiego Kościoła Pamięci

Wieżę na Wzgórzu Arkony zbudował Martin Quistorp w hołdzie ojcu, Johannesowi – fabrykantowi cementu i filantropowi, który podarował miastu ziemię pod park nazwany jego imieniem, dziś Park Kasprowicza. Projekt powierzono Franzowi Schwechtenowi, urodzonemu w 1841 roku w Kolonii architektowi, który był wtedy jedną z najgłośniejszych postaci niemieckiej architektury.

Schwechten zaprojektował berliński dworzec Anhalter Bahnhof, mosty na Renie, a przede wszystkim Kościół Pamięci cesarza Wilhelma w Berlinie, zbudowany w latach 1891–1895 i częściowo zniszczony w 1945 roku – jego ruina stała się jednym z symboli miasta. Później stworzył też Zamek Cesarski w Poznaniu. W Szczecinie zaprojektował również salę koncertową Konzerthaus, która nie przetrwała; w jej miejscu stoi dziś filharmonia.

Projekt wieży zatwierdzono 1 stycznia 1900 roku, a otwarcie nastąpiło 14 maja 1904 roku. Budowla miała 45 metrów wysokości, z masztem 52 metry, i dziewięć kondygnacji. W kamiennym cokole z arkadami działała letnia kawiarnia, nad nią rozciągał się taras widokowy, a z niego wyrastał ceglany, sześcioboczny trzon, przechodzący w walec zwieńczony krenelażem. W środku urządzono salę pamięci z popiersiem Johannesa Quistorpa. Niemiecki badacz twórczości Schwechtena zauważył, że taki pomnik był śmiały, bo w cesarstwie podobne budowle stawiano zwykle monarchom i mężom stanu – a szczecińska wieża przypominała Schwechtenowską wieżę cesarza Wilhelma pod Berlinem.

W 1914 roku w wieżę uderzył piorun, w 1942 roku urządzono na niej stację radarową i punkt obserwacyjny obrony przeciwlotniczej. Zniszczono ją pod koniec wojny – według jednej wersji w nalocie w 1944 roku, według innej wysadzili ją Niemcy w 1945 roku, bo była łatwym punktem orientacyjnym dla artylerii. Dziś zachował się cokół z arkadami, schody i fragmenty ceglanego trzonu, zabezpieczone przez miasto w 2011 roku.

Fontanna na piętnaście metrów i kompleks na pięć tysięcy osób

Po przebudowie zakończonej w 2014 roku Kompleks Rekreacyjny Arkonka zajmuje siedem hektarów. Ma cztery baseny o powierzchni od 400 do niemal 5000 metrów kwadratowych, łącznie ponad 8 tysięcy metrów kwadratowych wody. Głębokość waha się od 40 centymetrów w brodziku do 180 centymetrów w najgłębszym basenie, więc znajdą tu coś dla siebie zarówno maluchy, jak i pływacy.

Najbardziej widowiskowym elementem jest fontanna, która wyrzuca wodę na wysokość około 15 metrów – mniej więcej tyle, ile mierzy pięciopiętrowy blok. W upalny dzień strumień wody widać z daleka ponad koronami drzew. Do tego trzy zjeżdżalnie, sztuczna rzeka, sztuczna skała, gejzery i punkty masażu stóp.

Wokół basenów rozciągają się trawiaste plaże w cieniu drzew, sztuczna plaża z piaskiem, boiska do siatkówki i kometki, kort tenisowy, plac zabaw i skatepark. Jednocześnie na terenie kompleksu może przebywać do pięciu tysięcy osób. Zimą Arkonka nie zamiera: skatepark zamienia się w lodowisko.

Najlepiej przyjść rano albo w dzień powszedni, kiedy jest mniej ludzi. Rowerem łatwo dojechać tu leśnymi drogami, a po kąpieli można ruszyć dalej – nad Goplany albo pod ruiny wieży na Wzgórzu Arkony, kilkanaście minut spacerem przez las.

Handel i Przemysł ze sztucznego kamienia

Na dwóch narożach tarasu Wieży Quistorpa stały monumentalne alegoryczne rzeźby: Handel i Przemysł. Wykonał je berliński rzeźbiarz Ludwig Manzel, urodzony w 1858 roku na Pomorzu Przednim – ten sam, który zaprojektował nagrobek nadburmistrza Hermanna Hakena na szczecińskim Cmentarzu Centralnym.

Materiał nie był przypadkowy. Rzeźby odlano ze sztucznego kamienia cementowego, produkowanego w zakładach rodziny Quistorpów. Johannes Quistorp założył fabrykę cementu portlandzkiego Lebbin w Lubinie na wyspie Wolin. Z tego samego tworzywa wykonano schody, balustrady i inne elementy wieży, a cokół zbudowano z ubijanego betonu i bloków granitu z kamieniołomów rodziny na Rugii. Wieża była więc nie tylko pomnikiem ojca, ale też wizytówką firmy – podobnie jak grota Za Łukami przy cementowni Stern w Zdrojach.

Same alegorie pasowały do biografii fundatora. Johannes Quistorp był kupcem i przemysłowcem, a przy tym jednym z pierwszych pruskich fabrykantów, którzy dbali o warunki życia robotników: budował dla nich mieszkania, bibliotekę, szkołę i sierociniec. Handel i Przemysł na tarasie były więc czymś w rodzaju jego herbu.

Rzeźb nie zobaczymy już na miejscu. Wieżę zniszczono w 1945 roku, a według niemieckich źródeł jedna z betonowych figur Manzla została po latach skradziona. Stojąc przy ruinach, można jednak odnaleźć narożniki tarasu, na których stały, i obejrzeć arkady cokołu – wciąż zbudowane z kamienia i betonu z rodzinnych zakładów Quistorpów.

← Park Leśny Arkoński i Arkonka: opis, dojazd i zdjęcia