Dąbie – ciekawostki i historie

Geniusz architektury i autor Starych towarzyszy

Friedrich Gilly urodził się w Dąbiu 16 lutego 1772 roku, w rodzinie pruskich hugenotów. Jego ojciec, David Gilly, był architektem i zabierał syna na budowy. W wieku szesnastu lat Friedrich wyjechał na naukę do Berlina, a w 1794 roku, w czasie podróży z ojcem po Prusach, narysował serię romantycznych widoków zamku w Malborku – jedną z pierwszych dokumentacji architektury średniowiecznej, która przyczyniła się do odrodzenia budownictwa ceglanego w północnych Niemczech. Dwa lata później jego projekt pomnika Fryderyka Wielkiego w formie świątyni doryckiej sprawił, że okrzyknięto go największym talentem architektury.

To właśnie rysunki Gilly'ego przekonały młodego Karla Friedricha Schinkla, by zostać architektem. Schinkel został uczniem Gilly'ego i jego ojca, a później najważniejszym architektem Prus. Sam Gilly w wieku 26 lat był już profesorem berlińskiej Akademii Budowlanej, ale nie zdążył zbudować wiele: zmarł 3 sierpnia 1800 roku w Karlowych Warach, mając zaledwie 28 lat.

Niemal sto lat później, 5 lutego 1864 roku, urodził się w Dąbiu Carl Teike. Był oboistą w wojskowej orkiestrze pułku grenadierów w Ulm i w 1889 roku skomponował marsz, który kapelmistrz uznał za bezwartościowy. Rozczarowany Teike odszedł z wojska i został policjantem w Poczdamie, a marsz, nazwany Alte Kameraden, czyli Starzy towarzysze, z czasem stał się jednym z najsłynniejszych marszów świata. Teike od 1909 roku pracował na poczcie w Gorzowie Wielkopolskim, gdzie zmarł w 1922 roku; tam od 2007 roku odbywa się festiwal orkiestr jego imienia.

Pociąg, który odwiedza Dąbie dwa razy

Dąbie to najważniejszy węzeł kolejowy prawobrzeżnego Szczecina. Kolej dotarła tu już w 1846 roku, gdy otwarto linię ze Szczecina do Stargardu, i to ona dała miastu impuls do rozwoju. Dziś z tutejszej stacji jadą pociągi w trzech kierunkach: na Stargard i Poznań, na Goleniów i Świnoujście oraz przez Podjuchy na Gryfino i Kostrzyn. Zatrzymują się tu wszystkie pociągi pasażerskie przejeżdżające przez stację.

Z tego układu wynika kolejowa osobliwość. Regionalne pociągi łączące Świnoujście z Poznaniem nie mogą ominąć Szczecina Głównego, który leży po drugiej stronie Odry. Jadąc od strony morza, pociąg mija Dąbie i Zdroje, dojeżdża do dworca głównego, zmienia tam kierunek jazdy i wraca tą samą trasą przez Zdroje i Dąbie, by dopiero potem skręcić w stronę Stargardu i Poznania. W efekcie w czasie jednego kursu zatrzymuje się dwukrotnie zarówno w Dąbiu, jak i w Zdrojach – to jeden z nielicznych takich przypadków w Polsce.

Pasażer, który wsiada w Dąbiu do pociągu do Poznania, może więc zobaczyć ten sam peron dwa razy w ciągu niespełna godziny. Budynek dworca przy ulicy Stacyjnej, nad Płonią, z dużym napisem Szczecin Dąbie na fasadzie, warto obejrzeć przy okazji spaceru po starym mieście i bulwarach nad Płonią.

Dąb, Dąb Stary i wreszcie Dąbie

Nazwa miasta od początku wiązała się z dębem. W średniowiecznych dokumentach pojawia się jako Dam, Damba czy Dambe, a jezioro już w 1226 roku zapisano jako stagnum Damb, czyli jezioro Dąb. Niemcy mówili Damm, a później Altdamm, czyli Stary Damm – dla odróżnienia od Neudamm, dzisiejszego Dębna w Nowej Marchii. Tradycja łączy też to miejsce z grodem Vadam, zdobytym w 1121 roku przez Bolesława Krzywoustego, choć część historyków uważa tę bitwę za wynik błędnego odczytania kroniki.

Gdy w 1945 roku do zrujnowanego miasta przybyli Polacy, trzeba było szybko nadać mu nazwę. Przez kilka miesięcy używano formy Dąb albo Dąb Stary – ta druga przypominała niemieckie Altdamm. Komisja ustalająca nazwy miejscowości sięgnęła jednak do najstarszych dokumentów i 12 listopada 1946 roku miasto otrzymało urzędową nazwę Dąbie. Jezioro przez pewien czas nazywano Jeziorem Dąbskim albo po prostu Dąb, a nazwę Dąbie wprowadzono dla niego urzędowo dopiero w 1949 roku.

Dąbie było wtedy osobnym miastem w powiecie gryfińskim. Do Szczecina włączono je na krótko w 1939 roku, a ostatecznie w 1948 roku. Dawne miasto wciąż łatwo rozpoznać: prostokątna siatka ulic Starego Miasta, zachowana na planie z 1786 roku, przetrwała wojnę i dziś wyznacza spacer od kościoła przez ulicę Dziennikarską do placu Słowiańskiego.

Jezioro, które było kiedyś zatoką

Jezioro Dąbie wygląda dziś jak typowe jezioro nizinne, ale jego historia jest bardziej skomplikowana. Niecka powstała w czasie zlodowacenia, a potem przez długi czas była zatoką Zalewu Szczecińskiego. Od otwartych wód zalewu odcięły ją osady naniesione przez Inę, która uchodzi do Odry na północ od jeziora. Geografowie zaliczają więc Dąbie do jezior deltowych. Wciąż jednak łączy się z Odrą kilkoma przesmykami – Inskim Nurtem, Czapiną i Babiną – przez które następuje wymiana wód.

To jedno z największych jezior w Polsce: lustro wody zajmuje ponad 54 kilometry kwadratowe, co daje mu czwarte miejsce w kraju, a w całości leży w granicach Szczecina i obejmuje 18 procent powierzchni miasta. Ma do 15 kilometrów długości i 7,5 kilometra szerokości, ale jest płytkie – średnio nieco ponad 2,5 metra. Dzieli się na północne Dąbie Wielkie i południowe Dąbie Małe, a kanały łączące je z Odrą wydzieliły kilkanaście wysp, z największą Dębiną.

Przez jezioro biegnie tor wodny o długości 14,5 kilometra, szerokości 150 metrów i głębokości 10 metrów, łączący port w Schwedt z Zatoką Pomorską. Dzięki niemu Dąbie jest jedynym jeziorem w Polsce dostępnym dla statków pełnomorskich. Najlepiej zobaczyć je z południowego brzegu, przy marinach i kąpielisku, albo z pokładu jachtu, które wypływają na jezioro z marin w Dąbiu.

Jezioro jest też ważne dla przyrody. W całości leży w obszarze specjalnej ochrony ptaków Dolina Dolnej Odry, a wyspy powstałe między kanałami – łącznie blisko 14 kilometrów kwadratowych, w tym Dębina, Czarnołęka i Mewia Wyspa – tworzą mozaikę łąk, trzcinowisk i zadrzewień, w której gniazdują ptaki wodne. Na brzegach jeziora, poza szczecińskim Dąbiem, leżą tylko dwie miejscowości: wieś Lubczyna i osada Bystra.

Lotnisko w maskujących plamach

W latach 20. XX wieku Niemcy zbudowali nad jeziorem Dąbie port lotniczy, który wchodził w skład sieci lotnisk komunikacyjnych Rzeszy. Odbywały się stąd regularne loty, także międzynarodowe. Miejsce wybrano nieprzypadkowo: w tamtych latach wiązano duże nadzieje z wodnosamolotami, dlatego lotnisko położono nad samą wodą, kilka kilometrów od centrum. W przewodniku lotniczym z 1928 roku figurowało jako port lotniczy i wodny pierwszej kategorii.

Nad jeziorem urządzono stację tankowania wodnosamolotów z obrotową platformą, a pod ziemią – zbiorniki paliwa. Ponieważ teren był podmokły, płytę lotniska odwadniał system drenów i elektrycznych pomp. Powstały trzy żelbetowe hangary z przesuwanymi drzwiami, budynki administracyjne i wieża obserwacyjna. W czasie wojny budynki pomalowano w nieregularne plamy, by utrudnić ich rozpoznanie z powietrza. To malowanie przetrwało do dziś.

Po wojnie z lotniska korzystały Polskie Linie Lotnicze LOT, a od 1958 roku stacjonowała tu eskadra lotnictwa rozpoznawczego Wojsk Ochrony Pogranicza z samolotami An-2, pilnującymi granicy morskiej. W latach 60. ruch pasażerski przeniesiono do nowego portu w Goleniowie, a Dąbie pozostało lotniskiem sportowym Aeroklubu Szczecińskiego. W latach 80. na płycie zorganizowano obóz międzynarodowego zlotu młodzieży, przy czym zniszczono drenaż, i od tego czasu po deszczach na pasach stoi woda. Przedwojenne hangary przy ulicy Przestrzennej najlepiej obejrzeć z bliska – plamy kamuflażu wciąż są na nich widoczne.