Śródmieście-Zachód to kwartały kamienic z końca XIX wieku, przecięte aleją Wojska Polskiego i aleją Piastów, z okrągłymi placami w miejscach, gdzie zbiegają się ulice. To dzielnica, w której codzienność toczy się między tramwajowymi przystankami, uczelnianymi gmachami i małymi sklepami w parterach starych domów.
Kryje się tu też kilka zaskakujących historii: kino, które przez kilka lat mogło nazywać się najstarszym na świecie, place noszące imiona Schinkla i Bismarcka, które po wojnie dostały zupełnie nowych patronów, i pierwsze w mieście torowisko, między którego szynami rośnie trawa.
Śródmieście-Zachód – historie
Najstarsze kino świata – przez trzy lata
Kino Pionier działa przy alei Wojska Polskiego 2, na samym początku jednej z najważniejszych ulic Szczecina. Oficjalnie rozpoczęło działalność 26 września 1909 roku pokazem filmów krótkometrażowych, ale filmy wyświetlano tu już wcześniej. Jesienią 2009 roku, gdy szczeciński reżyser Marcin Korneluk kręcił dokument o kinie, jego ekipa trafiła na dowody w starych książkach adresowych. Wydanie na rok 1908, zamknięte redakcyjnie w 1907 roku, wymienia pod tym adresem Otto Blauerta jako właściciela kinematografu działającego w sali restauracyjnej. Z kolei ogłoszenie z 1943 roku informuje, że kino obchodzi swoje 36. urodziny. Stąd dzisiejsza nazwa: Kino Pionier 1907.
W 2005 roku kino otrzymało certyfikat Księgi rekordów Guinnessa jako najstarsze kino świata. Radość trwała krótko – od 2008 roku tytuł przypisuje się kinu w duńskim Korsør, działającemu od 1908 roku. Spór o pierwszeństwo jest zresztą bardziej skomplikowany, bo za najdłużej działające kino uchodzi też francuskie L’Idéal Cinéma w Aniche, otwarte w 1902 roku. Wszystko zależy od tego, co uznamy za początek: pierwszy seans, otwarcie sali czy nieprzerwaną działalność w tym samym miejscu.
Bez względu na rankingi Pionier pozostaje jednym z najstarszych kin na świecie działających wciąż pod tym samym adresem. Ma dwie sale. Sala Czerwona jest większa i tradycyjna, a w urządzonej w stylu retro Kiniarni filmy ogląda się przy stolikach, trochę jak w dawnych kawiarniach kinowych. W grudniu 2023 roku kino przeszło na własność miasta.
Od Heliosa do Iwana Groźnego
Falkenwalder Straße, dziś aleja Wojska Polskiego – tu pod numerem 2 działał Welt-TheaterFot. nieznany autor, domena publiczna, Wikimedia Commons (zmniejszone)
Przed wojną adres kina brzmiał Falkenwalder Straße 2. Tak nazywała się dzisiejsza aleja Wojska Polskiego – ruchliwa ulica z tramwajem, kamienicami i sklepami, którą widać na pocztówce z początku XX wieku. Założyciel, Otto Blauert, rok po otwarciu oddał interes Albertowi Pietzkemu. Kino nazywało się najpierw Helios, potem, aż do 1945 roku, Welt-Theater.
Po wojnie, w grudniu 1945 roku, kino wznowiło działalność pod nazwą Odra. Pierwszym filmem pokazanym nowym mieszkańcom miasta był Iwan Groźny Siergieja Eisensteina – radziecka superprodukcja historyczna, której pierwsza część weszła na ekrany w 1944 roku. Wybór nie był przypadkowy: w powojennej Polsce repertuar kin wypełniały filmy radzieckie, a Eisenstein był wtedy najbardziej znanym reżyserem ZSRR.
Nazwę Odra kino nosiło do grudnia 1950 roku, potem zmieniono ją na Pionier. Według Wikipedii wiele wskazuje na to, że właśnie tę salę, jeszcze jako Odrę, opisał Konstanty Ildefons Gałczyński w nastrojowym wierszu Małe kina z 1947 roku. Poeta mieszkał wtedy w Szczecinie.
Warto zatrzymać się przed wejściem i spojrzeć na całą ulicę. Choć wiele się zmieniło, rytm kamienic przy początku alei Wojska Polskiego wciąż przypomina ten z dawnych pocztówek, a samo kino od ponad stu lat zajmuje to samo miejsce.
Plac Kościuszki powstał wskutek zmian wprowadzonych w latach 1877–1878 do planu przebiegu alei Piastów i ulicy Krzywoustego. Do 1945 roku nosił imię Karla Friedricha Schinkla – jednego z najważniejszych architektów niemieckich, autora m.in. berlińskiego Altes Museum i Nowego Odwachu. Schinkel był też malarzem, scenografem i rysownikiem, a w Prusach pełnił funkcję głównego urzędnika budowlanego, więc jego nazwisko dobrze pasowało do nowej, starannie zaplanowanej dzielnicy.
Wokół placu stanęły wielopiętrowe eklektyczne kamienice ze szczytami i kopułami. Działkę między dzisiejszą aleją Piastów a ulicą Sikorskiego przeznaczono na skwer, który dziś nosi imię Janiny Szczerskiej. W czasie wojny zburzono kamienice na południowych narożnikach – zastąpiła je parterowa zabudowa handlowa, którą łatwo rozpoznać, porównując wysokie domy po jednej stronie placu z niskimi pawilonami po drugiej.
Po wojnie plac otrzymał imię Tadeusza Kościuszki, a w 1972 roku przebudowano go, budując wysepkę centralną i sygnalizację świetlną. Dziś to jeden z najważniejszych węzłów tramwajowych w mieście – przejeżdża tędy kilka linii. Z góry dobrze widać, jak ulice rozchodzą się promieniście, a kopuły kamienic wyznaczają narożniki, tak jak zaplanowano to prawie półtora wieku temu. Zmiana patrona z Schinkla na Kościuszkę była częścią wielkiej akcji nadawania polskich nazw po 1945 roku – w pierwszych powojennych latach niemieckich architektów, polityków i władców na tablicach zastąpili polscy bohaterowie narodowi, a naczelnik insurekcji z 1794 roku otrzymał w Szczecinie jeden z najbardziej ruchliwych placów.
Trawa między szynami na alei Piastów
Zielone torowisko na alei Piastów – pierwsze takie w SzczecinieFot. Szczecinolog, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons (zmniejszone)
Aleja Piastów przed wojną nazywała się Barnimstraße, od imienia Barnim, które nosiło kilku książąt pomorskich z dynastii Gryfitów, a jej przebieg ustalono w 1882 roku. Prowadzi od placu Szarych Szeregów przez plac Kościuszki aż do placu Szyrockiego. Zabudowa przetrwała wojnę w niezłym stanie, więc większość kamienic i gmachów szkolnych to oryginały z przełomu XIX i XX wieku. W budynku dawnego gimnazjum męskiego w 1945 roku otwarto I Liceum Ogólnokształcące, pierwszą powojenną szkołę na ziemiach przyłączonych do Polski. Dziś aleja jest też ulicą akademicką, przy której działają wydziały Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego i Uniwersytetu Szczecińskiego.
Środkiem alei biegnie dwutorowe torowisko tramwajowe. W 2014 roku przeszło gruntowną modernizację: wymieniono szyny, podkłady, sieć trakcyjną i słupy, wyremontowano przystanki. Wtedy po raz pierwszy w Szczecinie ułożono tak zwane zielone torowisko, w którym przestrzeń między szynami i obok nich porasta trawa.
Takie rozwiązanie stosuje się w wielu miastach Europy z kilku powodów. Trawa tłumi hałas przejeżdżających tramwajów, zatrzymuje wodę deszczową, nie nagrzewa się latem tak jak beton czy asfalt i po prostu lepiej wygląda. Na alei Piastów zielony pas między rzędami drzew tworzy coś w rodzaju długiego trawnika, po którym co kilka minut przejeżdża tramwaj. Najlepiej oglądać je z perspektywy pasażera, siedząc z przodu tramwaju jadącego od placu Kościuszki w stronę placu Szyrockiego.
Plac Bismarcka, Przyjaźni i Zgody
Plac Zgody – dawny Bismarckplatz i plac Przyjaźni Polsko-RadzieckiejFot. Szczecinolog, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons (zmniejszone)
Plac Zgody, przez który przebiega aleja Wojska Polskiego, powstawał do końca lat 80. XIX wieku. W 1880 roku otrzymał imię Ottona von Bismarcka, kanclerza, który niespełna dziesięć lat wcześniej doprowadził do zjednoczenia Niemiec. W tamtych latach w całych Niemczech nadawano jego imię ulicom, placom i wieżom widokowym, a Szczecin nie był wyjątkiem. Bismarckplatz otaczały czterokondygnacyjne kamienice czynszowe.
Bismarck miał zresztą z Pomorzem więcej wspólnego, niż mogłoby się wydawać. Dzieciństwo spędził w rodzinnym majątku Kniephof, dziś Konarzewo koło Nowogardu, a jako kanclerz chętnie wypoczywał w swoim pomorskim majątku Varzin, czyli w dzisiejszym Warcinie niedaleko Słupska. Dla mieszkańców prowincji był więc nie tylko politykiem z Berlina, ale też jednym z wielkich pomorskich ziemian. Nic dziwnego, że jego imię nadano jednemu z reprezentacyjnych placów nowej dzielnicy, budowanej w czasach, gdy jego sława była największa.
W 1944 roku bomby zniszczyły zachodnią stronę placu. Zaraz po wojnie nadano mu nazwę placu Zgody, ale nie na długo. 1 marca 1950 roku, w szczytowym okresie stalinizmu, przemianowano go na plac Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Pod tą nazwą funkcjonował prawie czterdzieści lat; do nazwy placu Zgody wrócono dopiero po przemianach ustrojowych 1989 roku.
Zmieniał się także wygląd placu. W 1973 roku zlikwidowano biegnącą przez niego linię tramwajową, a w latach 80. na miejscu zburzonych kamienic stanęły nowe bloki mieszkalne i pawilony handlowe. Dzisiejszy plac to więc mieszanka: po jednej stronie dziewiętnastowieczne kamienice, po drugiej wysoki powojenny blok, a pośrodku rozłożyste drzewa.
Historia nazw placu Zgody przypomina historię pobliskiego placu Szarych Szeregów, który w tym samym czasie nosił imiona Rokossowskiego i Lenina. W tej części Szczecina zmiany patronów dobrze pokazują, kto akurat rządził i jakich bohaterów chciał oglądać na ulicznych tablicach.
