Jasne Błonia – ciekawostki i historie

Jasne Błonia to dla szczecinian miejsce oczywiste: tu się spaceruje w marcu wśród krokusów, tu odbywały się wielkie zgromadzenia, stąd idzie się do parku i nad Rusałkę. Za tą oczywistością stoją jednak historie, których nie widać na pierwszy rzut oka – zielony gmach przezywany Szpinakowym Pałacem, orły, które płynęły do Szczecina przez Bałtyk, papieski pomnik postawiony nie tam, gdzie stał ołtarz, i amfiteatr budowany z datków mieszkańców.

Każdą z krótkich ciekawostek ze strony Jasnych Błoni rozwijamy tu w osobną opowieść. Wszystkie łączy jedna oś – od Urzędu Miasta, przez trawniki i aleje platanów, aż do Parku Kasprowicza – więc najlepiej czytać je, idąc tą trasą.

Jasne Błonia i Park Kasprowicza – historie

213 platanów, czyli aleje, które posadzono z myślą o wiekach

Jasne Błonia powstały w latach 1925–1927 na gruntach, które wcześniej należały do rodziny Quistorpów – szczecińskich przemysłowców i filantropów. Plac nazwano wtedy Quistorp-Aue. Projektanci wymyślili prostą, ale wielkopańską kompozycję: pośrodku rozległy trawnik z kwiatowymi parterami, a po bokach aleje z rzędami platanów klonolistnych. Całość miała prowadzić wzrok i spacerowiczów od nowego gmachu władz prowincji ku parkowi i dalej, aż do lasu.

Po stu latach drzewa urosły w potężne kolumny. Rośnie ich tu 213 i według źródeł to największe skupisko platanów w Polsce. Platan klonolistny to drzewo dobrze znoszące warunki miejskie – stąd jego popularność w alejach i bulwarach Europy. Najbardziej charakterystyczna jest kora: łuszczy się płatami, odsłaniając jasne, zielonkawe i kremowe plamy, przez co pnie wyglądają jak pokryte moro.

Aleje najpiękniej wyglądają w dwóch momentach roku. W marcu trawniki u ich stóp pokrywają się tysiącami fioletowych krokusów i na Jasne Błonia ściągają tłumy z aparatami. Jesienią z kolei pod nogami szeleszczą wielkie, klonowate liście, a nisko świecące słońce przebija się między pniami.

Na spacerze warto przejść całą aleją od strony ulicy Moniuszki aż do Pomnika Czynu Polaków i zatrzymać się w połowie drogi. Z tego miejsca dobrze widać zamysł projektantów: dwie zielone ściany drzew zbiegają się w perspektywie, a pośrodku otwiera się szeroka łąka.

Szpinakowy Pałac, który odzyskał kolor

Gmach zamykający Jasne Błonia od południa nie powstał jako ratusz. Decyzję o jego budowie podjął 17 marca 1921 roku Sejm Prowincji Pomorskiej, który potrzebował nowej siedziby dla swojego urzędu. Grunt kupiono od Martina Quistorpa, a projektantem i wykonawcą był Georg Steinmetz. Budowa ruszyła 5 czerwca 1924 roku: najpierw stanęło skrzydło środkowe, w 1925 roku wschodnie, rok później zachodnie, a w 1927 roku gmach uroczyście poświęcono.

Budynek od początku pokrywał zielony tynk. Szczecinianie szybko znaleźli dla niego przezwisko – Spinatpalast, czyli Szpinakowy Pałac, albo Spinathaus, Szpinakowy Dom. W środku urządzono gabinety najważniejszych urzędników prowincji, bibliotekę na drugim piętrze, która działa tam do dziś, automatyczną centralę telefoniczną, a w piwnicach kuchnię i kantynę. Najładniejsza sala, wyłożona boazerią z drewna orzechowego, do 2014 roku służyła Filharmonii Szczecińskiej. Nad przejazdami bramnymi umieszczono herby czterech głównych miast prowincji: Szczecina, Koszalina, Greifswaldu i Stralsundu.

W latach 1933–1945 urzędowały tu nazistowskie władze, a po wojnie gmach przejęły polskie władze miasta. Nieodnawiana fasada z czasem wyblakła do szarozielonego odcienia. 17 grudnia 1970 roku, podczas wydarzeń Grudnia ’70, tłum próbował zdobyć i podpalić mieszczącą się tu Miejską Radę Narodową. Wybito okna na parterze i pierwszym piętrze, podpalono pokoje w środkowym skrzydle, a ślady dymu nad oknami były widoczne jeszcze długo, aż zakryto je szarym tynkiem.

Dopiero remont elewacji w latach 2012–2017 przywrócił budynkowi pierwotną, zieloną barwę – i razem z nią wróciło dawne przezwisko. Odnowiono też kartusz z herbem dawnej Prowincji Pomorze. Na fasadzie warto wypatrzyć herby czterech miast nad bramami oraz tablice pamiątkowe, m.in. poświęcone Piotrowi Zarembie, pierwszemu polskiemu prezydentowi Szczecina.

Orły, które przypłynęły przez Bałtyk

Pomysł pomnika narodził się 6 września 1972 roku na posiedzeniu wojewódzkich władz partyjnych. Monument miał być podziękowaniem dla mieszkańców za odbudowę i rozbudowę miasta po wojnie. Sprawą zajęło się Towarzystwo Przyjaciół Szczecina z prezydentem miasta Janem Stopyrą na czele, ale po wielu dyskusjach komitet budowy powołano dopiero w 1976 roku. Projekt – trzy orły zrywające się do lotu – przygotował rzeźbiarz Gustaw Zemła we współpracy z Eugeniuszem Kozakiem.

Orły odlano z brązu w warszawskich Zakładach Mechanicznych im. Marcelego Nowotki, a kolumnę ze stali nierdzewnej wykonali pracownicy Stoczni Szczecińskiej. Postument miał do pokonania krótką drogę ze stoczni do parku, natomiast orły odbyły prawdziwy rejs. Pod nadzorem wiceprezydenta Szczecina Zdzisława Pacały popłynęły barkami Żeglugi Szczecińskiej Wisłą do Gdańska, potem Bałtykiem do Świnoujścia, przez Zalew Szczeciński i Odrą do portu w Szczecinie. Dopiero stamtąd przewieziono je ulicami do Parku Kasprowicza.

Liczby robią wrażenie: pomnik ma 22,5 metra wysokości, rozpiętość skrzydeł 6,5 metra, a orły ważą łącznie 60 ton. Ich dolna krawędź wisi 7,7 metra nad ziemią. Ponad cztery metry kolumny ukryto pod ziemią w bryle betonu ważącej około 150 ton. W podziemnej części jest komora, z której dwie drabinki prowadzą do wnętrza orłów – tamtędy konserwatorzy wchodzą do środka rzeźby.

Pomnik odsłonięto 3 września 1979 roku, w 40. rocznicę wybuchu wojny. Ponieważ 1 września wypadał w sobotę, inauguracja roku szkolnego odbyła się w poniedziałek, a na uroczystość masowo sprowadzono uczniów. Trzy orły symbolizują trzy pokolenia: przedwojenną Polonię szczecińską, pionierów powojennego miasta i pokolenie, które je rozbudowało. Wokół postumentu, na tablicach z brązu, umieszczono nazwiska współtwórców.

Papież, który stoi naprzeciw swojego ołtarza

11 czerwca 1987 roku, podczas trzeciej pielgrzymki do Polski, Jan Paweł II odprawił na Jasnych Błoniach mszę dla rodzin. Zebrały się setki tysięcy ludzi. Ołtarz polowy zbudowano tuż obok Pomnika Czynu Polaków, a w niewielkiej odległości za nim trwała wtedy budowa seminarium duchownego. Jego kamień węgielny, pochodzący z bazyliki św. Piotra w Watykanie, papież poświęcił już w 1983 roku na Jasnej Górze, a po szczecińskiej mszy wmurował go w fundamenty.

W 1995 roku z inicjatywy Urzędu Miasta plac otrzymał imię Jana Pawła II i postanowiono postawić pomnik. Wykonał go Czesław Dźwigaj, profesor krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, a współautorem był szczeciński architekt Stanisław Latour. Pomnik nie stanął jednak w miejscu dawnego ołtarza, tylko po przeciwnej stronie placu, w pobliżu Urzędu Miasta. Zdecydowały względy architektoniczne: postać papieża zwrócono na północ, w stronę placu, na którym w 1987 roku stali wierni, i w stronę Pomnika Czynu Polaków.

Spiżowa figura ma około trzech metrów wysokości i waży około sześciu ton. Papież w szatach pontyfikalnych, z pastorałem, idzie pod wiatr – to nawiązanie do słów o wietrze od morza z szczecińskiej homilii. Cokół zwieńczono spiżową płytą w kształcie fal, a jej obrys odpowiada granicom ówczesnej diecezji szczecińsko-kamieńskiej. Pomnik odsłonięto 18 czerwca 1995 roku w obecności prezydenta Lecha Wałęsy i prymasa Józefa Glempa.

W kwietniu 2005 roku, po śmierci papieża, pod pomnikiem gromadziły się tłumy, a w kolejne rocznice odbywają się tu uroczystości. Stojąc przy figurze, warto spojrzeć wzdłuż jej wzroku: na drugim końcu placu widać orły, przy których przed laty stał ołtarz.

Amfiteatr zbudowany z datków, z dachem po pół wieku

Park, w którym stoi Teatr Letni, założono w 1900 roku na zboczu doliny strumienia, który dziś nazywa się Osówka, i nazwano na cześć Johannesa Quistorpa. W latach trzydziestych nad jeziorem Westendsee, dzisiejszą Rusałką, stanęła drewniana estrada z kilkoma rzędami ławek. Reszta publiczności siadała na trawie na łagodnym stoku. Po wojnie park służył spacerom, festynom i koncertom, a w latach 1960–1962 odbywał się tu Festiwal Młodych Talentów, na którym występowali m.in. Helena Majdaniec, Karin Stanek i Czesław Niemen.

Na początku lat siedemdziesiątych Towarzystwo Przyjaciół Szczecina postanowiło zbudować amfiteatr na miarę Opery Leśnej w Sopocie. Projekt przygotował szczeciński architekt Zbigniew Abrahamowicz, ale budził kontrowersje: był materiałochłonny i skomplikowany w czasach, gdy brakowało wszystkiego. Budowa udała się dzięki społecznemu komitetowi, datkom mieszkańców i pomocy zakładów pracy, ochotniczych hufców pracy i wojska. Zrezygnowano za to z zaprojektowanego zadaszenia. Na otwarcie w 1976 roku pierwszy wystąpił zespół Mazowsze – wszystkie miejsca były zajęte.

Na dach trzeba było czekać długo. Częściowe zadaszenie dokończono w 2000 roku, a w latach 2020–2022 amfiteatr przeszedł gruntowną przebudowę według projektu londyńskiego biura Flanagan Lawrence. Kosztowała ponad 33 miliony złotych. Nad sceną i widownią rozpięto charakterystyczny biały dach podparty wysokim łukiem. Dziś to największa scena w Szczecinie: ma 670 metrów kwadratowych, a widownia ponad 2700 miejsc siedzących.

29 lipca 2022 roku, w dniu otwarcia, nieopodal odsłonięto pomnik Heleny Majdaniec, patronki teatru, autorstwa Doroty Dziekiewicz-Pilich. Obok amfiteatru można też obejrzeć Ogniste Ptaki Władysława Hasiora – jedną z dekoracji z lat siedemdziesiątych, które przetrwały kolejne przebudowy.

← Jasne Błonia i Park Kasprowicza: opis, dojazd i zdjęcia