Łasztownia i Międzyodrze – ciekawostki i historie

Międzyodrze to miejsce, w którym Szczecin od zawsze spotykał się z wodą: tu cumowały statki, ważono zboże, przeładowywano węgiel i drobnicę, a za groblami i kanałami ludzie zakładali ogródki, kąpieliska i domy na wyspach, do których przez pół roku dało się dopłynąć tylko łodzią. Mało które osiedle ma tak wiele historii przy tak małej liczbie mieszkańców.

Każda z opowieści poniżej rozwija jedną krótką ciekawostkę ze strony osiedla – od średniowiecznej miary, od której wzięła się nazwa Łasztowni, po blaszany tunel dla pociągów. Na końcu każdej podpowiadamy, co z tej historii widać dziś i gdzie jej szukać.

Międzyodrze-Wyspa Pucka – historie

Łaszt, czyli wyspa nazwana od ładunku

Łaszt był miarą, którą znał każdy kupiec i szyper w nadbałtyckich portach od XIV do XIX wieku. Liczono w nim towary sypkie, przede wszystkim zboże: jeden łaszt to od około 3000 do 3840 litrów, czyli 30 korców albo 60 szefli. Tą samą miarą określano ładowność statków. Średniowieczne łacińskie słowa lastagium i lastadium oznaczały ciężar ładunku, a z czasem także miejsce, gdzie się go przeładowywało – i to właśnie stąd wzięła się nazwa Łasztowni, po niemiecku Lastadie.

W XIII wieku wyspa była tylko niewielką kępą naprzeciw dzisiejszego Mostu Długiego. W 1283 roku kupiło ją miasto i zaczęło urządzać tu port: składy, spichlerze na zboże, magazyny soli i śledzi, drewniane pomosty. Tu też statki pozbywały się balastu. Zabudowa szybko wyszła poza pierwszą kępę i ciągnęła się wzdłuż drogi do Dąbia; nazwę Łasztowni przeniesiono na cały ten obszar. Mieszkali tu tragarze, szkutnicy i rybacy, a w 1308 roku zbudowano dla nich kościół św. Gertrudy.

Przy samym brzegu, tuż obok Mostu Długiego, stał wielki portowy żuraw – budynek z mechanizmem obrotowym, który poruszał wysuniętą belką, na której zwisała lina do podnoszenia towarów. Pewna wzmianka o nim pochodzi z 1570 roku, ale opłaty za korzystanie z żurawia pojawiają się w źródłach już w XV wieku.

W miejscu żurawia stoi dziś gmach dawnego Urzędu Celnego z lat 1904–1907, a dawny kościół św. Gertrudy, jako kościół Świętej Trójcy, wciąż wyznacza oś ulicy Energetyków. Spacer warto zacząć na Moście Długim i przejść wzdłuż nabrzeża – to najstarsza część szczecińskiego portu.

Port, który oddano Polsce dopiero w 1947 roku

Kiedy w 1945 roku skończyła się wojna, szczeciński port właściwie nie istniał. Bombardowania, wysadzenia przeprowadzone przez wycofujących się Niemców i dywersje już po zajęciu miasta sprawiły, że powojenna inwentaryzacja oceniła zniszczenia na około 80 procent. Zniszczone były wszystkie 152 dźwigi, akweny blokowały wraki, a tor wodny zamulił się, bo nikt go nie pogłębiał.

Mimo że Szczecin znalazł się w granicach Polski, centralną częścią portu zarządzały wojsko radzieckie i radziecka komendantura. Przekazywanie zaczęło się w marcu 1946 roku – i to od najmniej atrakcyjnej części. Polacy dostali najpierw Rejon Portowy Dolnej Odry: zniszczone nabrzeża płytkich basenów, należące przed wojną do różnych fabryk, z nich zaś zrobiono przystanie o krótkich nazwach Oko, Mak, Huk, Snop, Ucho, Kra i Fant. 4 kwietnia 1946 roku przypłynął pierwszy statek z repatriantami; do końca roku przez port wróciło do Polski blisko 50 tysięcy osób, a ponad 43 tysiące Niemców wyjechało.

Cały port polskie władze przejęły we wrześniu 1947 roku – w źródłach pojawia się data 17 albo 19 września. Wtedy dopiero mogła ruszyć prawdziwa odbudowa, prowadzona w ramach planu trzyletniego. Jej efekt widać w liczbach: w 1946 roku port był w stanie przeładować 98 tysięcy ton rocznie, a w 1959 roku – 5,9 miliona ton.

Dzisiejsza Łasztownia, z bulwarami, Morskim Centrum Nauki i żaglowcami cumującymi w czasie wielkich zlotów, zupełnie nie przypomina tamtego rumowiska. Z nabrzeża przy Moście Długim widać za to dalsze baseny i dźwigi czynnego portu – tego samego, który w 1947 roku zaczynano odbudowywać od usuwania wraków.

Dźwigozaury – żurawie, które dostały drugie życie

Trzy niewielkie żurawie portalowe ustawiono na Łasztowni w latach 30. XX wieku. Wyprodukowało je najpewniej przedsiębiorstwo Krupp. Pracowały przy drobnicy – ładunkach w skrzyniach, workach i belach, które trzeba było podnosić i przenosić pojedynczo – i to aż do pierwszych lat XXI wieku. Wtedy przeładunek przeniósł się w inne miejsca portu, a stare maszyny stały się zbędne.

Nie trafiły na złom – w 2009 roku przeszły na własność Muzeum Narodowego w Szczecinie. Remont przeprowadzono między 2016 a lutym 2017 roku: przywrócono pierwotne kolory – brązowe podstawy, zielone kabiny i żółte wysięgniki – i zamontowano oświetlenie. Na początku włączano je tylko w wybrane dni, od 2018 roku żurawie świecą każdej nocy.

Nazwę wymyślili szczecinianie, łącząc dźwig z dinozaurem – i trudno się dziwić, bo sylwetki z długimi szyjami, stojące nad wodą, rzeczywiście przypominają stado wielkich zwierząt. Żurawie stały się jednym z najczęściej fotografowanych miejsc w mieście i symbolem przemiany Łasztowni z zaplecza portu w miejsce spacerów.

Dźwigozaury stoją przy Morskim Centrum Nauki, przy ulicy Wendy. Najlepiej wyglądają o zmierzchu, kiedy włącza się podświetlenie, a po drugiej stronie Odry zapalają się światła Wałów Chrobrego.

Dziewoklicz, czyli Dziewicza Góra w wersji zdrobniałej

Polską nazwę Dziewoklicz utworzono w 1945 roku, gdy urzędnicy nadawali polskie nazwy setkom miejsc w Szczecinie. To zdrobniała kalka niemieckiego Jungfernberg, czyli Dziewiczej Góry. Skąd wzięła się nazwa niemiecka, źródła nie wyjaśniają – wiadomo tylko, że Polacy, zamiast wymyślać coś nowego, przetłumaczyli ją po swojemu.

Historia tego miejsca zaczyna się od nieudanego interesu. W 1825 roku założono tu osadę, którą rada miejska wydzierżawiła kupcowi o nazwisku Hirsch. Próbował uruchomić niewielką fabrykę potasu, ale zabrakło surowca i przedsięwzięcie upadło. W 1864 roku stały tu dwa domy, w których mieszkało 20 osób pracujących w pobliskim lesie.

Zmianę przyniosła kolej. W 1923 roku poprowadzono przez Dziewoklicz nasyp z torami do Zdrojów, a latem 1933 roku otwarto kąpielisko z 300-metrową plażą na czterech hektarach. Trzy lata później powstał przystanek kolejowy. Do 1939 roku teren należał do powiatu Randow, po wojnie przez kilka lat do powiatu gryfińskiego, a do Szczecina wrócił w 1948 roku. W latach 60. przy ujściu Kanału Leśnego urządzono duże kąpielisko miejskie.

Z fabryki Hirscha zostały tylko niewielkie szczątki i kanał przeładunkowy, z którego korzystają kajakarze. Dziewoklicz leży na południe od ulicy Krygiera i mostu Pomorzan – w upalne dni to jedno z ulubionych miejsc wypoczynku szczecinian.

Ostrów Grabowski – wyspa, na którą chodziło się po lodzie

Ostrów Grabowski, przed wojną Grabower Werder, to dawna wyspa rzeczna na północy Międzyodrza. Ze wszystkich stron otaczają ją kanały wykopane w XX wieku i rzeka Duńczyca. Przed 1945 rokiem działało tu kąpielisko Waldowshof i przystań klubu pływackiego. Po wojnie przez pewien czas nazywano ją Wyspą Zieloną; obecną nazwę wprowadzono urzędowo w 1949 roku.

W kilkanaście lat po wojnie osiedliło się na wyspie kilkanaście rodzin, w większości pochodzących z Kresów. Mężczyźni pracowali w porcie i stoczniach, ale rodziny utrzymywały się także z uprawy ziemi i połowu ryb. Dopóki nie usypano grobli łączącej wyspę z Łasztownią, na ląd dostawano się tylko łodzią – a zimą, gdy kanały zamarzały, pieszo po lodzie.

W latach 70. dyrekcja portu postanowiła przeznaczyć wyspę pod bazę kontenerową. Mieszkańcom dano mieszkania w blokach z wielkiej płyty i większość się wyprowadziła. Sama baza nigdy tu nie powstała, jeśli nie liczyć Nabrzeża Fińskiego. W 1998 roku na wyspie mieszkały już tylko dwie kobiety.

Dziś na Ostrowie działają oczyszczalnia ścieków i spalarnia odpadów, są pola refulacyjne i ogrody działkowe, a w 2020 roku ścięto północny cypel wyspy, by poszerzyć obrotnicę dla statków. Wyspę najlepiej widać z wody, na przykład z pokładu statku wycieczkowego płynącego w stronę Polic.

Blaszany tunel, który chronił składy przed iskrami

Kępa Parnicka, po niemiecku Silberwiese, czyli Srebrna Łąka, zawdzięcza nazwę hucie srebra, która kiedyś tu działała. Od 1243 roku wyspa należała do miasta i służyła jako pastwisko oraz miejsce pozyskiwania drewna; w XVII wieku Szwedzi otoczyli ją umocnieniami, a w XVIII wieku zaczęto osuszać teren i budować magazyny.

W 1841 roku wyspę kupiło towarzystwo budowy kolei, a w 1846 roku przez jej północną część przeprowadzono nasyp kolejowy do portu. Pociągi ciągnęły parowozy, z których kominów sypały się iskry – a tuż przy torach stały składy pełne towarów. Rozwiązanie było proste i zaskakujące: w 1868 roku nad torami zbudowano blaszany tunel, który zatrzymywał iskry, zanim doleciały do magazynów. Przetrwał 56 lat i rozebrano go dopiero w 1924 roku.

Wyspę połączono z miastem mostami – Zielonym z 1850 roku i Dworcowym z 1854 roku. W 1944 roku nalot zniszczył większość zabudowy, a po wojnie nie odbudowano wysadzonego Mostu Dworcowego; zostały po nim tylko wieżyczki przyczółków. Mieszkania zastąpiły składy, bazy transportowe i magazyny.

Po tunelu nie ma śladu, ale nasyp wciąż jest na swoim miejscu, a w lipcu 2024 roku przy Moście Zielonym otwarto przystanek Szczecin Łasztownia. Wysiadając z pociągu, stoi się dokładnie tam, gdzie kiedyś przejeżdżało się przez blaszaną rurę.

← Osiedle Międzyodrze-Wyspa Pucka: opis, przychodnie i apteki