Ratusz Staromiejski – ciekawostki i historie

Ratusz Staromiejski przy Rynku Siennym to budynek, który widział niemal wszystko, co ważne w dziejach Szczecina: narodziny miejskiego samorządu, wielki kongres pokojowy, oblężenia, upadek do roli magazynu, zagładę w 1945 roku i odbudowę, która uczyniła go jednym z nielicznych ocalonych zabytków Starego Miasta.

Siedem poniższych opowieści rozwija krótkie ciekawostki ze strony atrakcji – od dyplomatów z 1570 roku po współczesną rzeźbę ucznia szczecińskiej szkoły artystycznej. Tam, gdzie źródła podają różne daty lub przypisania, zaznaczamy to.

Ratusz Staromiejski – historie

Kongres, który zakończył wojnę Danii ze Szwecją

W latach 1563–1570 Dania i Szwecja toczyły wyniszczającą wojnę siedmioletnią na północy. Duński król Fryderyk II chciał odbudować unię kalmarską pod swoim berłem i na znak tych ambicji umieścił w herbie trzy korony, Szwedzi zaś nie zamierzali się na to zgodzić. W lipcu 1570 roku cesarz Maksymilian II zainicjował kongres pokojowy w Szczecinie, który miał doprowadzić strony do porozumienia.

Do miasta zjechali dyplomaci z połowy Europy. Gospodarzem był książę szczecińsko-pomorski Jan Fryderyk, który stanął na czele delegatów cesarskich. Mediatorami byli też wysłannik Francji Charles Dancey, posłowie króla Zygmunta Augusta z biskupem warmińskim Marcinem Kromerem i Janem Dymitrem Solikowskim, a elektor saski August przybył osobiście. Danię reprezentowali między innymi Peder Bille, Jørgen Rosenkrantz i Henrik Rantzau, Szwecję – baron Jöran Gera, Bengt Gylta i Erik Gyllenstierna. Obrady toczyły się w ratuszu.

Pokój podpisano 13 grudnia 1570 roku. Fryderyk II zrzekł się pretensji do korony szwedzkiej, a szwedzki król Jan III – do prowincji norweskich i Gotlandii, uznając po raz pierwszy Skanię, Blekinge i Halland za duńskie. Szwecja musiała zapłacić 150 tysięcy talarów okupu za zwrot twierdzy Älvsborg; aby zebrać tę ogromną sumę, nałożyła na mieszkańców ciężkie podatki od ruchomości. Polscy posłowie próbowali przy okazji doprowadzić do zamknięcia rosyjskiej żeglugi narewskiej, ale bez powodzenia.

Pokój nie rozwiązał wszystkich sporów i nie zapobiegł kolejnym wojnom, ale na kilka miesięcy uczynił ze Szczecina stolicę dyplomacji północnej Europy. Najlepiej wyobrazić sobie tamte obrady, stając na Rynku Siennym przed gotyckim szczytem ratusza – to w tym budynku zapadały decyzje o losach Bałtyku.

Dwie twarze jednego budynku

Obchodząc ratusz dookoła, ma się wrażenie, że to dwa różne budynki. Od jednej strony wznosi się wysoki gotycki szczyt – ażurowy parawan sterczyn o równej wysokości, powiązanych belkowaniem. Glazurowane cegły w kolorach zielonym i czarnym podkreślają linie gzymsów, arkad, łuków okiennych i blend. To klasyczny przykład gotyku ceglanego znad Bałtyku, a ratusz należy dziś do Europejskiego Szlaku Gotyku Ceglanego.

Od drugiej, zachodniej strony widać jasny, tynkowany szczyt z wolutami i wysoki podcień z ostrołukowymi arkadami. Ta barokowa twarz jest pamiątką po XVII wieku, gdy Szczecin kilkakrotnie oblegały wojska brandenburskie. Ratusz został wtedy poważnie uszkodzony i odbudowano go w modnym stylu: ściany otynkowano, główne wejście przeniesiono na zachód, a wnętrze podzielono na mniejsze pomieszczenia biurowe.

Przez ponad dwieście lat ratusz wyglądał więc jak budynek barokowy, a gotyk krył się pod tynkiem. Dopiero konserwatorzy odbudowujący go w latach 70. XX wieku odsłonili i odtworzyli gotyckie elewacje, ale świadomie zachowali barokowy szczyt od zachodu. Dzięki temu budynek opowiada dwie epoki jednocześnie.

Gotycką stronę najlepiej oglądać od wschodu, barokową najlepiej oglądać z Rynku Siennego, spod ogródków kawiarni. Warto obejść budynek powoli i porównać, jak inaczej to samo miejsce wygląda z dwóch stron.

Gwiaździste sklepienia, które przetrwały wszystko

Gotycki ratusz powstał w XV wieku na miejscu starszego, drewnianego budynku. Z jego średniowiecznego wnętrza zachowały się najcenniejsze elementy konstrukcyjne: gwiaździste sklepienia w piwnicach i w dwóch salach na wyższych kondygnacjach. Żebra sklepień układają się w nich w wieloramienne gwiazdy – to rozwiązanie typowe dla późnego gotyku, wymagające wprawnych budowniczych.

Kto był tym budowniczym, nie wiadomo na pewno. Szczecińskie muzeum łączy przebudowę ratusza z Hinrichem Brunsbergiem, mistrzem, któremu przypisuje się m.in. kaplice katedry św. Jakuba i który słynął z ażurowych maswerków i glazurowanych dekoracji. Część historyków sztuki zwraca jednak uwagę, że ratusz prawdopodobnie zbudowano po połowie XV wieku, a więc już po śmierci Brunsberga – lista jego dzieł od dziesięcioleci jest przedmiotem dyskusji.

Sklepienia przetrwały barokowe przebudowy, XIX-wieczne użytkowanie budynku jako magazynu i mieszkań, a nawet zniszczenia wojenne. W gotyckich piwnicach działa dziś restauracja, więc można przy obiedzie przyjrzeć się z bliska średniowiecznej konstrukcji. Sale ze sklepieniami na wyższych kondygnacjach należą do części zajmowanej przez Muzeum Historii Szczecina.

Przy okazji warto zwrócić uwagę na gotyckie portale i okna: ostrołukowe obramienia z glazurowanej, zielonkawej cegły dobrze pokazują, jak wyglądały detale budynku, zanim pokryły je barokowe tynki.

Od siedziby władz do magazynu i mieszkań

Pod koniec XIX wieku Szczecin był szybko rosnącym portem i przemysłowym miastem, a stary ratusz na Podzamczu stał się za ciasny. Plany budowy nowej siedziby władz pojawiły się już w 1856 roku. Kamień węgielny pod Nowy, nazywany dziś Czerwonym, Ratusz wmurowano 2 listopada 1875 roku, a budowę według projektu miejskiego radcy Konrada Kruhla zakończono 10 stycznia 1879 roku.

Wraz z przeprowadzką urzędów do nowego gmachu stary ratusz stracił swoją funkcję. Przez następne dziesięciolecia mieścił biura, magazyny i mieszkania. Na zdjęciach z początku XX wieku widać otynkowany budynek z barokowym szczytem przy Rynku Siennym, obok nowej giełdy – nic nie zdradza, że to dawne serce miejskiej władzy.

Pod koniec lat 30. XX wieku, w latach 1937–1938, budynek na krótko wrócił do roli ratusza i pełnił ją aż do zniszczenia w czasie II wojny światowej. Czerwony Ratusz przy placu Batorego przetrwał wojnę i po 1945 roku stał się siedzibą Urzędu Morskiego.

Dziś oba ratusze dzieli kilkanaście minut spaceru. Warto zobaczyć je jednego dnia: gotycki ratusz z XV wieku i neogotycki gmach z lat 70. XIX wieku pokazują, jak różnie dwie epoki wyobrażały sobie godną siedzibę miejskiej władzy.

„Wielki łuk” ucznia ze szczecińskiej szkoły

Przed średniowiecznym ratuszem stoi rzeźba, która na pierwszy rzut oka zupełnie do niego nie pasuje: rdzawy, metalowy łuk z płytą i kulą. To „Wielki łuk” z 1991 roku, dzieło Bernharda Heiligera – jednego z najbardziej cenionych powojennych rzeźbiarzy niemieckich, którego prace trafiły do wielu światowych kolekcji. Kontrast nowoczesnej stali z gotycką cegłą od razu rzuca się w oczy.

Heiliger był szczecinianinem. Urodził się tu w 1915 roku, a jego rodzina mieszkała przy dzisiejszej ulicy Swarożyca, w pobliżu Wałów Chrobrego. W latach 1930–1936 uczył się rzeźby, najpierw w zakładzie kamieniarskim, a potem w Werkschule für Gestaltende Arbeiten przy dzisiejszym placu Kilińskiego. Jego nauczycielem był Kurt Schwerdtfeger, absolwent Bauhausu – ten sam, który wyrzeźbił słonia na Warszewie. W 1937 roku szczecińskie muzeum kupiło jedną z jego wczesnych rzeźb.

Po wojnie Heiliger pracował w Berlinie i zasłynął rzeźbą abstrakcyjną, na którą duży wpływ miał Henry Moore. Jego monumentalne prace – „Płomień” na Ernst-Reuter-Platz czy „Kosmos 70” w budynku Reichstagu – często grają z ciężarem i przestrzenią, tak jakby metal przezwyciężał grawitację. Zmarł w Berlinie w 1995 roku.

„Wielki łuk” to więc dzieło artysty, który dorastał niedaleko stąd. Stojąc obok, warto spojrzeć, jak stalowy łuk odpowiada na ostrołukowe arkady ratusza – dwie epoki rozmawiają tu ze sobą w kilku metrach.

Urząd, rynek i więzienie pod jednym dachem

Historia ratusza zaczyna się niedługo po narodzinach samego miasta. W 1243 roku książę Barnim I nadał Szczecinowi prawa miejskie, a w 1245 roku zezwolił na budowę ratusza. Pierwsza siedziba władz miejskich, wzniesiona w połowie XIII wieku, była budynkiem drewnianym.

Ten skromny budynek łączył wiele funkcji. Mieściła się w nim izba ławników, sala sądowa, hala targowa, a w piwnicach – karcer. Pod jednym dachem obradowała więc rada, sądzono przestępców, handlowano towarami i trzymano aresztantów. Dla średniowiecznego miasta było to rozwiązanie zupełnie naturalne: ratusz był jednocześnie urzędem, rynkiem i więzieniem.

Szczecin miał przy tym szczególną pozycję – działał tu sąd wyższy dla innych miast korzystających z magdeburskiego prawa w jego szczecińskiej odmianie. Do Szczecina zwracano się więc po rozstrzygnięcia z innych pomorskich miast. Kupcy, sędziowie i rajcy spotykali się w tym samym miejscu, przy targu, z którego miasto żyło.

Drewniany ratusz nie przetrwał – w XV wieku zastąpił go murowany, gotycki budynek, który widzimy dziś. Funkcje się jednak nie zmieniły: aż do XIX wieku ratusz był sercem samorządu, a targ na Rynku Siennym tętnił życiem tuż pod jego oknami. Rynek wciąż jest miejscem spotkań, choć zamiast straganów stoją na nim kawiarniane ogródki.

Jeden z nielicznych ocalonych

Po 1945 roku Stare Miasto w Szczecinie było zniszczone w około 80 procentach, głównie w wyniku brytyjskich nalotów. Wojny nie przetrwał m.in. pomnik Sediny, najsłynniejszy pomnik przedwojennego miasta. W przeciwieństwie do Warszawy czy Gdańska nie odbudowano tu dawnej zabudowy – zniszczone kamienice pochodziły w większości z XIX wieku i nie uważano ich wtedy za wartościowe.

Odbudowie poddano tylko nieliczne zabytki, a Ratusz Staromiejski był jednym z nich. Prace prowadzono w latach 1972–1975 z myślą o Muzeum Narodowym; niektóre niemieckie źródła podają inną datę, ale polskie wskazują właśnie lata 1972–1975. Konserwatorzy odtworzyli gotyckie zdobienia elewacji, zachowując przy tym barokowy szczyt.

Na Starym Mieście wyrosły w tym czasie głównie bloki mieszkalne. W latach 50. planowano nawet wznieść na Podzamczu, nieopodal ratusza, cztery jedenastopiętrowe wieżowce mieszkalne – zrezygnowano z nich z powodów finansowych. Dopiero w 1994 roku zaczęto ponownie zabudowywać Podzamcze kamienicami w nowoczesnym stylu, ale na dawnych działkach i przy zachowanej siatce ulic. Pierwszą kamienicę ukończono w 1996 roku.

Dzięki temu Rynek Sienny odzyskał część wyglądu sprzed 1939 roku, a ratusz znów stoi w otoczeniu kolorowych fasad. W środku działa Muzeum Historii Szczecina, którego wystawy opowiadają dzieje miasta od czasów najdawniejszych po koniec XX wieku – w tym właśnie historię zniszczenia i odbudowy.

← Ratusz Staromiejski: opis, dojazd i zdjęcia