Świerczewo – ciekawostki i historie

Kamienny kościółek, który był magazynem skór

Najstarsza budowla Świerczewa jest niewielka: to prostokąt o wymiarach około 11,3 na 6,3 metra, bez wieży i bez wyodrębnionego prezbiterium. Mury wzniesiono w pierwszej połowie XV wieku z granitowych kamieni polnych i cegły. Taki prosty kościół salowy był typowy dla wsi na Pomorzu – stawiano go z tego, co było pod ręką, a kamienie polne zbierano z okolicznych pól. Wieś Schwarzow istniała tu już w XIV wieku.

Podobne świątynie przetrwały w kilku sąsiednich dawnych wsiach, które dziś są osiedlami Szczecina. Na Pomorzanach, przy ulicy Włościańskiej, stoi gotycki kościółek z kamienia polnego i cegły wzmiankowany w 1445 roku, a na Gumieńcach, przy Lwowskiej, kościół z końca XV wieku z dzwonem z 1513 roku. Wszystkie trzy stały kiedyś pośrodku rolniczych wsi za miastem. Różnica polega na tym, że kościoły na Pomorzanach i Gumieńcach po wojnie wróciły do roli świątyń, a kościół w Świerczewie – nie.

Przez następne stulecia kościół przechodził kolejne zniszczenia i odbudowy, o których piszemy w następnej opowieści. Najmniej chlubny rozdział przyszedł jednak w XX wieku. W czasie II wojny światowej budynek został częściowo zniszczony. Po wojnie go naprawiono, ale nie wrócił do roli świątyni – do 1990 roku służył jako magazyn skór. Przepadło całe wyposażenie, w tym barokowy ołtarz ufundowany przez braci Rosenfeldtów, z obrazem Złożenia do Grobu, i dwa brązowe świeczniki z około 1600 roku.

Z oryginalnej budowli zostały średniowieczne mury obwodowe z resztkami ostrołukowego portalu i niewielkie okna z czasów barokowej przebudowy. Strop i dach są powojenne. Przez lata kościół był w bardzo złym stanie: okna i drzwi zakratowano, dach przykryto folią, a mury podparto belkami. W 2019 roku kontrola zmusiła właściciela do prac zabezpieczających, w 2021 roku zapadła decyzja o remoncie, a w maju 2024 roku rozpoczęto naprawę więźby dachowej, stropów i ścian szczytowych.

Kościół stoi przy ulicy Świerczewskiej, w Świerczewie właściwym, wśród zabudowań firm. Na co dzień nie jest udostępniany, ale z ulicy dobrze widać kamienne mury – jeden z nielicznych śladów średniowiecznej wsi po zachodniej stronie miasta.

Od Piotra i Pawła do świętej Katarzyny

Pierwotnie kościół w Schwarzow nosił wezwanie świętych Piotra i Pawła. Po 1534 roku, gdy Pomorze przyjęło luteranizm, przejęli go protestanci. Zmiana wyznania nie oznaczała jeszcze zmiany patrona – ta przyszła dopiero półtora wieku później i była skutkiem wojen.

W XVII wieku okolice Szczecina dwukrotnie spustoszyły działania wojenne. W czasie wojny trzydziestoletniej kościół zniszczono i obrabowano z wyposażenia. W 1677 roku, podczas oblężenia Szczecina przez wojska brandenburskie, został zniszczony ponownie – to samo oblężenie zakończyło historię Zamku Odrzańskiego w Grabowie. Dopiero w 1696 roku, gdy Szczecin był pod panowaniem szwedzkim – trwającym od czasów wojny trzydziestoletniej aż do 1720 roku, kiedy miasto przeszło do Prus – świątynię odbudowano i wtedy otrzymała nowe wezwanie – św. Katarzyny. Źródła nie wyjaśniają, dlaczego wybrano właśnie tę patronkę.

Na tym zmiany się nie skończyły. W czasie wojen napoleońskich – gdy w okolicy stacjonowały wojska francuskie, które w 1808 roku usypały na pobliskich polach Wzgórze Napoleona – kościół zdewastowano. Przez kolejne lata służył jako magazyn, a potem skład narzędzi. Funkcje sakralne przywrócono mu po remoncie w 1918 roku, a na przełomie 1933 i 1934 roku przeszedł gruntowną renowację: wymieniono dach, odmalowano wnętrze i założono elektryczne oświetlenie.

Kościół był więc świątynią katolicką, potem protestancką, magazynem, znowu świątynią, a po 1945 roku znów magazynem – i nosił dwa różne wezwania. Dziś, w trakcie remontu, czeka na kolejny rozdział. Warto o tym pamiętać, przechodząc ulicą Świerczewską.

Jedno osiedle, cztery światy

Administracyjnie Świerczewo to jedno osiedle, ale mieszkańcy dobrze wiedzą, że składa się z czterech części: osiedla Przyjaźni, osiedla Kaliny, osiedla Świerczewskiego i Świerczewa właściwego. Granice między nimi wyznaczają ulice Santocka i 26 Kwietnia. Każda część ma inną historię i trochę inny charakter.

Najstarsze jest Świerczewo właściwe w południowo-zachodnim narożniku – dawna wieś Schwarzow z kamiennym kościółkiem. Dziś mają tu siedziby firmy budowlane, zakład energetyczny i jednostka wojskowa. Na osiedlach Kaliny i Świerczewskim pierwsze budynki powstały w okresie międzywojennym, w tym piętrowe domy z wysokimi dachami przy ulicy Sucharskiego. Tereny dzisiejszego osiedla Przyjaźni były wtedy jeszcze polami uprawnymi.

Wielka zmiana przyszła w latach 70. i 80. XX wieku, gdy wszystkie trzy nowsze części rozbudowano blokami z wielkiej płyty. Według lokalnych opracowań kilka charakterystycznych ośmiokondygnacyjnych budynków z tego okresu kupiono w Leningradzie. Urbaniści zostawili między blokami dużo miejsca, więc po kilkudziesięciu latach drzewa urosły tak, że latem budynki niemal giną w zieleni. Część osiedla Świerczewskiego, między bocznicą kolejową a ulicą 26 Kwietnia, zajmują ogrody działkowe. Sama ulica 26 Kwietnia, obsadzona szpalerami drzew, jest jesienią jednym z najładniejszych miejsc osiedla; przy niej stoi też budynek Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego.

Najlepiej zobaczyć te różnice na spacerze: od kościółka przy Świerczewskiej, przez przedwojenne domy przy Sucharskiego, po bloki osiedla Przyjaźni. W pół godziny przechodzi się od średniowiecza do PRL-u.

W mieście od 1911 roku

Schwarzow stał się częścią Szczecina w 1911 roku. To był czas szybkiego rozrastania się miasta, które po likwidacji twierdzy w 1873 roku mogło wreszcie wyjść poza dawne umocnienia. W 1900 roku przyłączono Grabowo, Drzetowo i Niemierzyn, w 1910 roku willowe Neu-Westend na dzisiejszym Pogodnie, a rok później – Świerczewo.

Sąsiednie Gumieńce musiały czekać znacznie dłużej. Do Szczecina weszły dopiero 15 października 1939 roku, gdy na mocy ustawy o Wielkim Szczecinie przyłączono do miasta Dąbie, Police i 36 okolicznych gmin. Różnica wynosiła więc 28 lat – prawie trzy dekady. Źródła nie podają, dlaczego Schwarzow włączono wcześniej; można zauważyć tylko, że leżał bliżej ówczesnej zabudowy miasta.

Ważną rolę odegrała droga, przy której leży osiedle. Po otwarciu w 1901 roku Cmentarza Głównego, dzisiejszego Centralnego, ulica Ku Słońcu stała się jedną z ważniejszych dróg wylotowych z miasta. Na przełomie XIX i XX wieku zaczęła się tu rozwijać zabudowa podmiejska, a w okresie międzywojennym pierwsze domy na terenie dzisiejszych osiedli Kaliny i Świerczewskiego.

Dziś ulica Ku Słońcu jest częścią drogi krajowej nr 10, prowadzącej do przejścia granicznego w Lubieszynie, a jedzie nią tramwaj w stronę centrum i Gumieniec. Wschodnią granicę osiedla wyznacza linia kolejowa do Polic i Trzebieży. Tuż za nią, na Turzynie, leży stacja Szczecin Turzyn otwarta w 1898 roku; od 2002 roku nie zatrzymują się tu pociągi pasażerskie, ale linia ma znów służyć pasażerom w ramach Szczecińskiej Kolei Metropolitalnej. Po jednej stronie ciągną się bloki Świerczewa, po drugiej – mur i drzewa Cmentarza Centralnego z neoromańską bramą główną.

Sąsiad zza ulicy: Słowieńsko, wieś, która zniknęła

Po drugiej stronie ulicy Ku Słońcu, u zbiegu z ulicą Dworską, leżała kiedyś mała wieś Wendorf. Jej nazwa pochodzi prawdopodobnie od słowa Wenden, którym Niemcy określali Słowian – stąd powojenna polska nazwa Słowieńsko. Wieś graniczyła z Cmentarzem Głównym i ze Świerczewem, a jej losy dobrze pokazują, jak różnie potoczyły się historie dawnych wsi wokół Szczecina.

Źródła różnią się co do szczegółów. Według jednego opracowania Wendorf był oddzielną wsią do lat 20. XX wieku, według innego – włączono go do Szczecina razem z Gumieńcami 15 października 1939 roku. Zgodne są co do jednego: wieś została zniszczona w czasie II wojny światowej i nigdy jej nie odbudowano. Formalnie Słowieńsko należy dziś do osiedla Gumieńce.

Schwarzow miał więcej szczęścia – przetrwał jego kościółek, a pola wokół zamieniły się w osiedla, na których mieszka kilkanaście tysięcy osób. Z Wendorfu nie zostało prawie nic: większość jego terenu zajmują dziś zabudowania szkół salezjańskich i stacja paliw. Stojąc na przystanku tramwajowym przy Ku Słońcu, trudno uwierzyć, że jeszcze sto lat temu po obu stronach drogi leżały dwie osobne wsie.