Osiedle Słoneczne – ciekawostki i historie

Gwiazdy z wielkiej płyty – osiedle, które najlepiej widać z góry

Budowę Słonecznego rozpoczęto w 1974 r. na polach dawnej wsi Krzekoszów, w kwartale między ul. Struga, Łubinową, Przelotową a torami kolejowymi. Szczecin potrzebował wtedy tysięcy mieszkań, a Prawobrzeże miało coś, czego brakowało w zabudowanym centrum: wolną, płaską przestrzeń. Projekt przygotował zespół architekta Romualda Cerebież-Tarabickiego.

Projektanci nie ustawili bloków w zwykłe równoległe rzędy. Niższe, pięciokondygnacyjne budynki układają się w ciągi łuków i jakby kręgów, a w ich wnętrzu stoją trzynastokondygnacyjne wieżowce zestawione po trzy, tak że ich rzuty tworzą trójramienne gwiazdy. Jedna z nich stoi u zbiegu ulic Lnianej i Przelotowej. Z poziomu chodnika trudno ten zamysł docenić – widać po prostu wysokie bloki. Dopiero na zdjęciu lotniczym albo na mapie satelitarnej osiedle układa się w wyraźny, niemal ornamentalny wzór.

Na co dzień układ ten widać przede wszystkim w kształcie podwórek: łuki niższych budynków tworzą półotwarte dziedzińce, a wieżowce stoją w ich wnętrzu jak punkty orientacyjne. Pastelowe elewacje w różowych, zielonych i żółtych odcieniach ożywiają wielką płytę.

Słoneczne szybko stało się jednym z najgęściej zaludnionych osiedli Szczecina. W 2010 r. zameldowanych było tu ponad 14 tys. osób, a według Studium w 2018 r. – około 12,7 tys. na zaledwie 1,4 km kwadratowego. Najlepszy widok na gwiazdy z poziomu ziemi daje spacer wokół Rubinowego Stawu, nad którym bloki przeglądają się w wodzie.

Pani Fatimska Słoneczna Królowa – figura z Fatimy i papieska korona

Sanktuarium przy ul. Struga to najbardziej wyrazista budowla osiedla – ceglany zespół z kopułą, łukami i wąskimi, wysokimi oknami. Zbudowano je w latach 1987–1988 według projektu Adama Szymskiego i Mariana Rozwarskiego jako wotum za uratowanie życia Jana Pawła II. Nawiązanie było oczywiste dla ówczesnych wiernych: papież sam łączył swoje ocalenie po zamachu z 13 maja 1981 r. z Matką Bożą Fatimską, bo zamach nastąpił w rocznicę pierwszego objawienia w Fatimie.

Najcenniejszym przedmiotem w sanktuarium jest drewniana figura Matki Bożej Fatimskiej wysokości 120 cm, wykonana w Fatimie. To dar ruchu maryjnego znanego jako Błękitna Armia Maryi. Figurę odebrano w Portugalii 11 października 1985 r., w drodze do Polski, 10 listopada, poświęcił ją w Rzymie Jan Paweł II, a 1 stycznia 1986 r. biskup Kazimierz Majdański intronizował ją w Szczecinie. 11 czerwca 1987 r., podczas pielgrzymki do Polski, papież koronował ją na Jasnych Błoniach – była to pierwsza w Polsce koronacja figury fatimskiej. 15 sierpnia 1988 r. figura trafiła na stałe do nowo poświęconego sanktuarium.

Wezwanie Pani Fatimskiej Słonecznej Królowej nawiązuje do nazwy osiedla. Przy okazji przypomina o tym, że słońce ma w historii Fatimy szczególne miejsce – w październiku 1917 r. tłum pielgrzymów miał tam być świadkiem zjawiska nazywanego cudem słońca. Słoneczny motyw przewija się zresztą na całym osiedlu: najmłodsi chodzą tu do żłobka „Słoneczko” i przedszkola „Słoneczna Dziewiątka”.

Wnętrze warto zobaczyć z bliska. Marmurowy ołtarz, nadstawę i mandorlę wokół figury zaprojektował Czesław Dźwigaj z Krakowa, a witraże z historią objawień wykonał szczeciński artysta Bruno Tode. Od maja do października, 13. dnia każdego miesiąca, odbywają się tu nabożeństwa fatimskie. Ciekawostka dla spacerowiczów: Marian Rozwarski zaprojektował też kościół św. Jadwigi Królowej w pobliskim Kijewie.

Metro na Słoneczne, czyli czterdzieści lat czekania na tramwaj

W latach 70., gdy Słoneczne dopiero rosło, urbaniści myśleli o nim z rozmachem. Pierwsze koncepcje połączenia Prawobrzeża z centrum i dalej z Policami zakładały budowę metra lub szybkiej kolei. Na obrzeżach miała biegnąć po powierzchni, w centrum – pod ziemią, przy dworcu głównym łączyć się z siecią kolejową, a dalej przekraczać Odrę i Regalicę i dochodzić właśnie do osiedla Słonecznego.

Szybko zeszło to na ziemię, dosłownie. W 1976 r. miejskie przedsiębiorstwo komunikacyjne zamówiło koncepcję trasy tramwajowej z Basenu Górniczego do Klęskowa o długości prawie 7 km, z myślą o dalszych liniach do Płoni i Śmierdnicy. W 1982 r. ruszyły prace projektowe; zespół 25 osób konsultował je m.in. z Piotrem Zarembą, architektem i pierwszym polskim prezydentem Szczecina. Efektu jednak nie było – jak wiele inwestycji tamtej dekady, projekt utknął na etapie dokumentacji.

Projekt wrócił w 1994 r., gdy trasę wpisano do planu zagospodarowania i zarezerwowano pod nią tereny. W 1999 r. zatwierdzono nową koncepcję, w 2003 r. oddano Most Pionierów Miasta Szczecina z osobną nitką dla tramwaju, a umowę na budowę pierwszego etapu podpisano 11 kwietnia 2013 r. – symbolicznie, we wnętrzu tramwaju na pętli Basen Górniczy. Budowa objęła m.in. estakady nad torowiskiem i przesunięcie zabytkowej willi Grünebergów.

Pierwszy tramwaj linii 8 z pasażerami wjechał na nową trasę 29 sierpnia 2015 r. o godzinie 4:52. Przez pierwsze dwa dni przejazdy były bezpłatne. Szczeciński Szybki Tramwaj kończy dziś bieg na pętli Turkusowa przy Słonecznym, a kolejny odcinek, prawie 3 km do pętli Kijewo, wciąż czeka na realizację. Między przystankami Hangarowa i Turkusowa tory biegną w obudowanym wykopie, co daje jazdę trochę przypominającą tamto metro z planów lat 70.

Pomnik z oknami: denar Chrobrego, rękopis Mazurka i pusta karta

Kilkadziesiąt metrów na południe od Rubinowego Stawu, przy ul. Jasnej, stoi pomnik, który na pierwszy rzut oka wygląda jak nowoczesna rzeźba. To Pomnik Niepodległości – trzy monumentalne płyty ze stali nierdzewnej, rozstawione i pochylone ku sobie tak, że górą się opierają. Mają symbolizować trzy Rzeczpospolite, a w każdej z nich osadzono okno z błękitnego szkła.

W płycie północnej, wysoko, widać denar Bolesława Chrobrego, uznawany za pierwowzór godła Polski. W największym oknie, w środkowej steli, odtworzono rękopis Mazurka Dąbrowskiego – pieśni napisanej przez Józefa Wybickiego w 1797 r. we Włoszech dla Legionów Polskich, która w 1927 r. stała się hymnem państwowym. Trzecie, wąskie i pionowe okno to niezapisana karta przyszłości. Błękit szkła ma oznaczać ciągłość narodu i myśli niepodległościowej.

Pomnik zaprojektowała nieformalna grupa twórców: Jerzy T. Lipczyński, Przemysław Biryło, Tomasz Flejterski i Wojciech Kokowski. Inicjatorem budowy był płk Stanisław Białek, przewodniczący społecznego komitetu, a przy wykonaniu pracowali żołnierze 5 Pułku Inżynieryjnego z Podjuch. Kamień węgielny wmurowano 1 września 1998 r., a pomnik odsłonięto 20 grudnia 2001 r.

Najlepiej przyjść tu w słoneczny dzień, gdy światło przechodzi przez szkło i rysunki w oknach są najlepiej widoczne. Pomnik stoi przy alejce prowadzącej do szkoły, więc mija go codziennie mnóstwo uczniów – i to chyba najlepsza lekcja historii, jaką może dać osiedlowy plac.

Domki, które przetrwały wojnę i wielką płytę

Na Słonecznem łatwo przeoczyć coś, co dla historii osiedla jest bardzo ważne. Między wysokimi blokami, przy niektórych ulicach, stoją piętrowe domy jednorodzinne z dwuspadowymi dachami i ogródkami. To przedwojenna zabudowa dawnej wsi Krzekoszów, na której polach w latach 70. wyrosło osiedle. Według opisu miejskiego Studium domy te w 1945 r. ucierpiały tylko nieznacznie i przetrwały również budowę osiedla, choć dookoła zmieniło się wszystko.

Widok jest dziś zaskakujący: tuż obok trzynastopiętrowych wieżowców stoi dom z ogrodem, płotem i drzewami, jakby nie zauważył, że wieś zamieniła się w jedno z najgęściej zaludnionych osiedli miasta. Te domy to najstarsza warstwa Słonecznego – starsza niż bloki, sanktuarium i pomnik.

Samo osiedle też zaczyna mieć swoją historię. Samorząd mieszkańców ustanowiono w 1990 r., a dziś Słoneczne zmaga się z problemami typowymi dla dużych blokowisk z lat 70.: starzejącymi się budynkami i spadkiem liczby zameldowanych mieszkańców. Miasto uznało jego obszar za wymagający rewitalizacji. Spacer wzdłuż ulic, przy których przetrwały stare domy, dobrze pokazuje, ile warstw ma to miejsce i jak szybko zmieniało się Prawobrzeże.