Niebuszewo i Bolinko – ciekawostki i historie

Niebuszewo-Bolinko to osiedle, w którym przemysł i codzienność zawsze mieszkały po sąsiedzku. Przy ulicy Krasińskiego przez sześćdziesiąt lat szyto, składano i testowano maszyny, które trafiały do domów w całej Europie, a kilka ulic dalej, na stoku nad Niemierzyńską, chowano zmarłych na cmentarzu, który po wojnie zmienił się w park. Nawet układ chodników między blokami kryje tu dawne ulice.

Każda z opowieści poniżej rozwija jedną krótką ciekawostkę ze strony osiedla, a na końcu dodaliśmy jeszcze jedną – o tym, jak cała ta dzielnica zaczęła się od osady, która nie miała własnego urzędu. Przy każdej podpowiadamy, co z tej historii można zobaczyć na spacerze.

Niebuszewo-Bolinko – historie

Stoewery wracają do domu

Historia firmy zaczyna się w 1857 roku w Gryfinie, gdzie młody mechanik Bernhard Stoewer otworzył niewielki warsztat. Rok później przeniósł się do Szczecina, na dzisiejszą ulicę Wyszyńskiego, i zaczął naprawiać, a potem produkować maszyny do szycia. Pierwszy rok to trzech mechaników i trzy maszyny; w 1860 roku pracowało już 11 osób, które zrobiły 30 sztuk. Z tego skromnego początku wyrosło jedno z najbardziej znanych przedsiębiorstw w mieście.

Synowie założyciela, Emil i Bernhard junior, od 1893 roku prowadzili dział rowerowy, a w 1899 roku ojciec przekazał im nową fabrykę przy dzisiejszej alei Wojska Polskiego. Tam powstawały samochody – od pierwszego modelu z 1899 roku po luksusowe ośmiocylindrowe limuzyny lat 20. i nowatorski V5, małe auto z napędem na przednie koła, którego w latach 1931–1932 zbudowano 2100 sztuk. W latach 1897–1945 z zakładów wyjechało łącznie blisko 40 tysięcy pojazdów. W czasie kryzysu do zarządu weszli ludzie związani z NSDAP, a bracia Stoewerowie w 1932 i 1934 roku zrezygnowali z kierowania firmą i wyjechali ze Szczecina.

Po wojnie pamięć o Stoewerach przechowywano głównie w Niemczech. W miejscowości Wald-Michelbach w Hesji działało prywatne muzeum marki, liczące ponad tysiąc eksponatów; w tamtejszej gminie jest nawet ulica Stoewerstraße. W 2019 roku kolekcję sprzedano Muzeum Techniki i Komunikacji w Szczecinie. Sama fabryka przy alei Wojska Polskiego nie przetrwała w dawnej postaci: po wojnie radzieckie władze okupacyjne zdemontowały jej wyposażenie i wywiozły do ZSRR. Jedyny zachowany egzemplarz pierwszego samochodu marki, Wielkiego Wozu Motorowego z 1899 roku, stoi w Muzeum Politechnicznym w Moskwie.

Muzeum mieści się w zabytkowej zajezdni tramwajowej przy ulicy Niemierzyńskiej, kilka ulic od dawnej fabryki przy Krasińskiego, gdzie Stoewer produkował maszyny do szycia. Obok samochodów można tam zobaczyć przedwojenne motocykle, powojenne Junaki z fabryki, która działała na terenie zakładów Stoewera przy alei Wojska Polskiego, oraz zabytkowe tramwaje.

Dwa miliony maszyn do szycia z ulicy Krasińskiego

W 1872 roku Bernhard Stoewer zaczął budować nowy zakład w rejonie dzisiejszych ulic Niemcewicza i Krasińskiego, wtedy na przedmieściu. Gdy go ukończono, pracowało w nim 250 osób, a do maszyn do szycia doszły pralki i wyżymaczki – sprzęty, które w drugiej połowie XIX wieku zmieniały pracę w domach. W 1893 roku ruszyła produkcja rowerów, a w 1903 roku – maszyn do pisania.

Firma reklamowała się szeroko. W ogłoszeniu z 1907 roku, zachowanym w zbiorach Wikimedia Commons, spółka Bernh. Stoewer A.G. podaje o sobie, że zatrudnia około 1700 robotników i ma 3,5 miliona marek kapitału. Rowery sprzedawano pod nazwą Stoewer's Greif, nawiązującą do pomorskiego gryfa.

Bilans fabryki przy Krasińskiego jest imponujący: przez cały okres działalności wyprodukowano tu około dwóch milionów maszyn do szycia, 250 tysięcy rowerów i 134 tysiące maszyn do pisania. Zakład nie przetrwał jednak wielkiego kryzysu i w 1931 roku został zamknięty. Samochody Stoewera powstawały w innej fabryce, przy alei Wojska Polskiego, i ta działała dalej.

Ceglane budynki dawnej fabryki przy ulicy Krasińskiego są wpisane do rejestru zabytków. Jeden z nich, z charakterystycznymi blankami na szczycie, nazywa się dziś Fabryka II. Warto przejść tędy w drodze do muzeum przy Niemierzyńskiej – to ta sama trasa, którą Stoewery wróciły do Szczecina.

Park na dawnym cmentarzu i mury z nagrobków

Ogród Dendrologiczny między ulicami Niemierzyńską, Żupańskiego i Słowackiego zajmuje 15,5 hektara. Przed wojną był to cmentarz, po niemiecku Nemitzer Friedhof. Chowano na nim jeszcze do początku lat 50., a nagrobki stały do początku lat 70. Wtedy, jak wiele innych niemieckich nekropolii w powojennym Szczecinie, cmentarz zrównano z ziemią i w latach 1973–1974 urządzono na jego miejscu park.

Nadano mu imię Stefana Kownasa (1898–1978), botanika, który zorganizował i prowadził Katedrę Botaniki Akademii Rolniczej w Szczecinie. Początkowo mówiono o nim po prostu Park Dendrologiczny. Badania wykazały tu 82 gatunki i odmiany drzew i krzewów, w tym ponad 300 cisów, wiekowe buki, w tym rzadką odmianę purpurową trójbarwną, dęby i jesiony.

Przeszłość tego miejsca widać na każdym kroku. Alejki zachowały cmentarny układ, na stokach są równe tarasy, na których stały groby, a teren opada o 13,5 metra, pokonywane po schodach. Od strony Niemierzyńskiej zachował się fragment cmentarnego muru. Najbardziej wymowne są jednak niskie murki otaczające park od północy i południa – zbudowano je z tablic nagrobnych i fragmentów pomników. Również zwisające odmiany drzew, takie jak płaczące buki i jesiony, to typowa roślinność dawnych cmentarzy.

Na spacerze warto poszukać jesionu, na którym rośnie kwitnący i owocujący bluszcz o grubości niemal drzewa, oraz głazu narzutowego, któremu w 1999 roku nadano imię Juliusza Słowackiego. Przy wejściu stoi kamień z metalowym liściem dębu, upamiętniający patrona ogrodu.

Ulice, które zniknęły pod blokami

Południowo-wschodnia część Niebuszewa-Bolinka była przed wojną gęsto zabudowana kamienicami. Naloty zamieniły wiele z nich w ruiny, a po wojnie w tym miejscu zbudowano bloki i wieżowce z wielkiej płyty, z największym zespołem – osiedlem Piastowskim. Nowe budynki stawiano według zupełnie innego planu niż dawne kwartały, więc część ulic po prostu przestała istnieć.

Ich ślady da się jednak odnaleźć. Ulica Gołębia, po niemiecku Taubenstraße, to dziś alejka na skwerze Jacka Nieżychowskiego i chodnik od ulicy Świętej Barbary do Hali Piastowskiej. Krynicka, dawna Rosenstraße, zmieniła się w chodnik między blokami przy Ofiar Oświęcimia 16 i 18. Na miejscu ulicy Świętego Jana Kantego stoi wieżowiec Ofiar Oświęcimia 16, a dawna ulica Ślepa zniknęła pod blokiem przy Cyryla i Metodego 11–17.

Niektóre z tych ulic zdążyły po wojnie dostać polskie nazwy i wkrótce potem zniknęły z mapy. Radłowa to dziś chodnik przed wejściem do Szkoły Podstawowej nr 11 przy ulicy Emilii Plater, Skośna – teren boiska przy internacie szkoły elektrycznej, a z Łęczyckiej zostały dojazdy na podwórze i parking. Niemieckie nazwy znamy z planu miasta z 1937 roku.

Spacer z takim wykazem w ręku to dobra zabawa dla miłośników historii miasta: idąc chodnikiem między blokami osiedla Piastowskiego, często idzie się po śladzie dawnej ulicy, której nazwę pamiętają już tylko stare plany.

Zielony Dwór, który nie umiał rządzić się sam

W połowie XIX wieku Szczecin dusił się w pierścieniu umocnień, a przemysł potrzebował miejsca. Zaczęto więc zabudowywać tereny poza miastem, w rejonie dzisiejszych ulic Wyzwolenia, Krasińskiego i Janosika. Nowa osada dostała ładną nazwę Grünhof, czyli Zielony Dwór – od niej pochodzi polskie Bolinko.

Kłopot polegał na tym, że osada nie miała własnej administracji – żadnego organu, który mógłby nią zarządzać. Źródła mówią krótko, że z tego powodu Grünhof podupadł; szczegółów tych kłopotów nie opisują. Rozwiązanie przyszło w 1859 roku, kiedy osadę włączono w granice Szczecina. Od tej chwili zaczęła się szybko rozwijać.

W kolejnych dekadach powstały tu fabryka Stoewera, wytwórnia asfaltu i papy, fabryka waty, browary i gazownia miejska przy ulicy Boguchwały. W latach 1926–1936 w północnej części osiedla zbudowano modernistyczne kwartały dla średniozamożnych rodzin, a w 1927 roku dworzec Stettin Zabelsdorf, dziś Szczecin Niebuszewo, z jednotorową pętlą tramwajową tuż obok.

Najwięcej przedwojennej zabudowy przetrwało w północno-zachodniej części osiedla – w kwartałach przy ulicach Heleny, Reja i Orzeszkowej. To dobre miejsce, by zobaczyć, jak wyglądało nowoczesne mieszkanie w Szczecinie lat 20.: bloki wokół zielonych podwórzy, z ogródkami od ulicy i klinkierowymi portalami.

← Osiedle Niebuszewo-Bolinko: opis, przychodnie i apteki