Żelechowa – ciekawostki i historie

Zelechoa, czyli wieś starsza niż wiele dzielnic miasta

Pierwszy zapis nazwy pochodzi z 1159 roku. Biskup pomorski Wojciech, ten sam, który towarzyszył misji Ottona z Bambergu, potwierdzał wtedy posiadłości klasztoru w Grobi, i wśród nich wymienił wieś Zelechoa. Kilka lat później nazwa wraca w kolejnych dokumentach: w 1168 roku jako Zelechowa w potwierdzeniu biskupa Konrada I, w 1177 roku w dokumencie księcia Bogusława I, a w 1179 roku – jako Celecha – w bulli papieża Aleksandra III.

Te kilka wzmianek to bezcenny materiał dla historyków, bo z XII wieku zachowało się niewiele dokumentów dotyczących okolic Szczecina. Wynika z nich, że już wtedy nad Odrą, kilka kilometrów na północ od grodu, istniała osada o słowiańskiej nazwie, należąca do klasztoru. Jej mieszkańcy żyli zapewne z rybołówstwa i uprawy pól na stokach – jeszcze w XIX wieku Züllchow bywał określany jako wieś rybacka.

Polska nazwa Żelechowa, wprowadzona urzędowo w 1946 roku, nie była więc wymysłem powojennych urzędników, lecz powrotem do formy znanej ze średniowiecznych dokumentów. Niemiecka nazwa Züllchow powstała z tej samej słowiańskiej podstawy. Ciekawym śladem dawnej wsi jest mapa z 1692 roku, na której widać pasy pól ciągnące się od Odry w górę stoków, a obok sąsiednie Bałdynko, czyli Bollinken. Dziś pola dawno zabudowano, ale ukształtowanie terenu – łagodny stok opadający ku rzece – pozostało to samo.

Salon pani Tilebein

Sophie Auguste Pepin urodziła się w 1771 roku w Getyndze, w rodzinie o francuskich i angielskich korzeniach. Po śmierci pierwszego męża, szczecińskiego kupca Buyrette'a, w 1797 roku poślubiła handlarza winem Carla Gotthilfa Tilebeina. W latach 1809–1810 małżonkowie zbudowali w podmiejskim Züllchow okazałą willę z parkiem. To tam pani Tilebein, sama malarka i rysowniczka, prowadziła salon, który przez dziesięciolecia był centrum życia kulturalnego Szczecina.

Odbywały się w nim koncerty, przedstawienia teatralne i dyskusje literackie. Gościem salonu był w 1820 roku król Fryderyk Wilhelm III, a w 1822 roku następca tronu. Bywali tu dramaturg August Wilhelm Iffland, pisarz Ludwig Giesebrecht, a także Walther von Goethe, wnuk poety, którego rodzina gościła w willi w 1826 roku. Najważniejszą postacią był jednak Carl Loewe, organista kościoła św. Jakuba i miejski dyrektor muzyczny. Od września 1822 roku przez 32 lata występował w salonie jako pianista, skrzypek i przede wszystkim śpiewak, wykonując własne ballady i pieśni. Tu czytał też swój komentarz do drugiej części Fausta.

Carl Tilebein zmarł w 1820 roku i spoczął w krypcie w rodzinnym parku; wdowa wzniosła potem mauzoleum według własnego projektu. Sophie zmarła w 1854 roku, a jej majątek w Züllchow przeznaczono na fundację jej imienia. Willę zniszczył nalot w 1944 roku. W 2020 roku na terenie dawnej rezydencji odnaleziono fragment płyty nagrobnej Sophie, a w miejscu domu stanęła ławeczka-pomnik z jej postacią. Park Tilebeinów przy ulicy Dębogórskiej jest dziś zaniedbany, ale warto do niego zajrzeć, by usiąść obok pani na ławce.

Kaplica pogrzebowa, która została kościołem

Na stokach nad Żelechową od połowy XIX wieku ciągnęły się cmentarze komunalne zwane Bredower Friedhöfe – od nazwy sąsiedniego Drzetowa. W 1905 roku je rozbudowano, nadając im układ przypominający Cmentarz Centralny. W 1911 roku szczeciński architekt Emil Gravert zaprojektował dla nich ewangelicką kaplicę przedpogrzebową: prosty, otynkowany budynek z małą wieżyczką na dachu, drewnianym sklepieniem kolebkowym i emporą z organami. Żegnano w niej zmarłych przed ostatnią drogą na cmentarz.

Po wojnie kaplicę przejęli katolicy. Już 1 grudnia 1945 roku poświęcono ją jako kościół filialny parafii w Golęcinie, a w 1951 roku utworzono samodzielną parafię Matki Bożej Ostrobramskiej. Wezwanie nawiązuje do Wilna, podobnie jak tablice poświęcone wileńskim brygadom Armii Krajowej, które wiszą na ścianach kościoła – wielu powojennych szczecinian pochodziło z dawnych Kresów. Drewniany ołtarz wykonał w 1970 roku Leon Buryło, a przed kościołem stanęła dzwonnica z dzwonem z 1918 roku, przeniesionym z nieistniejącego kościoła św. Mateusza na Drzetowie.

Cmentarze, zniszczone w czasie nalotów w 1944 roku, uprzątnięto w latach 70. i zamieniono w Park Brodowski. Zachował się dawny układ alejek i stare drzewa – dęby, kasztanowce i lipy o obwodach pni przekraczających 3–4 metry. W 2014 roku przy kościele odsłonięto kamień upamiętniający osoby pochowane na dawnym cmentarzu. Spacer po parku warto zacząć właśnie od kościoła przy ulicy Słowiczej.

Park Brodowski to nie jedyny taki przypadek na osiedlu. Na Żelechowej jest kilka parków urządzonych na poniemieckich cmentarzach – przy ulicach Ostrowskiej, Hożej i Obotryckiej. Według opisów osiedla większość dawnych nagrobków nie trafiła jednak do lapidariów, lecz została zatopiona w Stawie Brodowskim przy ulicy Wilczej. Tylko w parku przy Ostrowskiej zachowało się więcej dawnych płyt nagrobnych, w różnym stanie, a obok nich stoi pomnik poległych w I wojnie światowej mieszkańców gminy.

Gmina większa niż niejedno miasto

W XIX wieku Züllchow zmieniał się szybciej niż większość podszczecińskich wsi. W latach 1852–1855 Hermann Bleibtreu założył tu fabrykę cementu portlandzkiego, jedną z pierwszych w Niemczech. Za nią przyszły kolejne zakłady, nabrzeża i domy robotnicze. W 1875 roku gmina liczyła 4615 mieszkańców, w 1890 roku – 6757, w 1925 roku – 8733, a w 1939 roku – 9075. Należała do najludniejszych w powiecie Randow, który otaczał Szczecin i obejmował cztery miasteczka oraz 99 gmin wiejskich.

Züllchow był więc większy niż wiele pomorskich miast, choć formalnie pozostawał gminą wiejską. Miał własny ratusz – okazały ceglany gmach z wysokim szczytem przy dzisiejszej ulicy Robotniczej, cmentarze i stację kolejową na linii do Polic. 15 października 1939 roku powiat Randow zlikwidowano, a 31 jego gmin, w tym Züllchow, włączono do tzw. Wielkiego Szczecina.

Dziś Żelechowa liczy ponad 14 tysięcy mieszkańców i nadal należy do najludniejszych osiedli północnego Szczecina. Przedwojenną gminę najłatwiej poczuć w dolnej części osiedla: przy dawnym ratuszu przy Robotniczej, wśród robotniczych domów z lat 20. i 30. oraz w parku przy ulicy Ostrowskiej, gdzie stoi monumentalny pomnik poległych w I wojnie światowej mieszkańców gminy.

Dom ratunku dla dzieci z ulicy

Naprzeciwko willi Tilebeinów działała przez równe sto lat instytucja, o której dziś mało kto pamięta. W 1830 roku nadprezydent Pomorza Johann August Sack, zainspirowany ideami pedagoga Johanna Heinricha Pestalozziego, założył w Szczecinie stowarzyszenie wychowania zaniedbanych dzieci. Kupiono willę nad Odrą w Züllchow i 3 sierpnia 1831 roku otwarto w niej Rettungshaus, czyli dom ratunku. Na początku mieszkało w nim 30 dzieci, głównie chłopców.

W 1850 roku przy zakładzie powstał pomorski dom diakonów, kształcący braci do pracy opiekuńczej. Od 1858 roku kierował nim pisarz Gustav Jahn, który rozbudował instytucję i znalazł dla niej nowe źródła dochodu: gospodarstwo rolne, ogrodnictwo, wydawnictwo artystyczne i produkcję zabawek. Po nim kierownictwo przejął jego syn Fritz, kolekcjoner gier towarzyskich. Od 1893 roku całość nosiła nazwę Züllchower Anstalten i miała filie w innych miejscowościach Pomorza.

Zakłady zamknięto w 1931 roku, a po wojnie ich tradycję kontynuowała instytucja diakonijna w Züssow w Niemczech. W Żelechowej trudno dziś wskazać jednoznaczne ślady tej działalności, ale warto o niej pamiętać, spacerując ulicą Dębogórską między dawnym parkiem Tilebeinów a Odrą.