Niebuszewo – ciekawostki i historie

„Niegdyś Nubuztouue, a teraz Zabelsdorp”

Najstarszy zapis nazwy Niebuszewa to jedno łacińskie zdanie z dokumentu wystawionego 30 stycznia 1267 roku. Biskup kamieński Hermann przyznał w nim szczecińskiemu klasztorowi cysterek dziesięcinę ze wsi, którą określił jako „niegdyś zwaną Nubuztouue”. Pisarz dokumentu zanotował przy tym, że wieś nazywa się już inaczej – Zabelsdorp. W jednym zdaniu uchwycił więc moment, w którym słowiańska nazwa ustępowała niemieckiej.

Wcześniej wieś należała do rycerza Ruderusa. W 1334 roku występuje już pod niemiecką nazwą Zabelsdorf, a dochody z dziewięciu włók jej ziemi należały do klasztoru cysterek. Po reformacji i sekularyzacji dóbr kościelnych majątek przeszedł na własność książęcą, a później stał się folwarkiem miasta Szczecina.

Przez kolejne stulecia nazwa Zabelsdorf obowiązywała bez przerwy – aż do 1945 roku. Po wojnie dzielnica otrzymała polską nazwę Niebuszewo, która brzmi bardzo podobnie do formy zanotowanej w 1267 roku – słowiańskie brzmienie wróciło więc po niemal siedmiu stuleciach.

Na miejscu dawnej wsi nie zachowały się zabudowania z czasów cysterek. Dwór Zabelsdorf stał w pobliżu dzisiejszego skrzyżowania ulic Przyjaciół Żołnierza i Warcisława, w samym sercu późniejszego blokowiska. Patrząc z wyższych pięter na Niebuszewo, trudno uwierzyć, że jeszcze w połowie XX wieku jego północna część była w dużej mierze rolnicza.

Tysiąc dwieście owiec największej owczarni pod Szczecinem

W XVII wieku, gdy Pomorze Zachodnie znalazło się pod panowaniem szwedzkim, majątek Zabelsdorf słynął z hodowli owiec. Miał największą owczarnię w całym okręgu szczecińskim – liczącą około 1200 zwierząt. W epoce, w której wełna była jednym z najważniejszych surowców, takie stado było poważnym źródłem dochodu.

Po zniszczeniach wojennych, w latach 1677–1679, majątek odbudowano. Postawiono nową owczarnię o długości 90 łokci, czyli kilkudziesięciu metrów, odnowiono murowany dwór, a po obu stronach zabudowań urządzono pastwiska dla koni i dwa stawy. Na polach folwarku odrabiali pańszczyznę chłopi z okolicznych wsi: Grabowa, Kraśnicy, Glinek, Bolinka i Gocławia.

Sam majątek był niewielki, jeśli chodzi o liczbę ludzi. Na początku XVIII wieku mieszkało w nim tylko 87 osób w 13 rodzinach. Dzierżawca płacił za Zabelsdorf 700 talarów rocznie.

Po owczarni nie został żaden ślad. Pastwiska, na których pasło się stado, pokrywają dziś ulice i bloki Osiedla Książąt Pomorskich i Bandurskiego. Owce Zabelsdorfu to jednak dobra wskazówka, jak wyglądały okolice Szczecina przed industrializacją: miasto otaczały majątki, folwarki i pastwiska, a nie przedmieścia.

Trzy pożary w dwadzieścia lat

Druga połowa XVII wieku była dla okolic Szczecina czasem nieustannych wojen. Miasto, od 1630 roku w rękach szwedzkich, było twierdzą, o którą walczyli sąsiedzi Szwecji. Wsie położone tuż pod murami, takie jak Zabelsdorf, płaciły za to najwyższą cenę: każde oblężenie oznaczało rekwizycje, rabunki i ogień.

W 1657 roku, w czasie wojny polsko-szwedzkiej, Niebuszewo spaliły wojska polskie – w tym samym roku oddziały hetmana Stefana Czarnieckiego pustoszyły zresztą także inne wsie pod Szczecinem, w tym Bezrzecze. Dwa lata później, w 1659 roku, wieś zniszczyły wojska cesarskie, które jesienią tego roku oblegały Szczecin. Oblężenie trwało od września do połowy listopada i zakończyło się niepowodzeniem.

Po raz trzeci majątek zniszczono w czasie wojny lat 1676–1677, kiedy o Szczecin walczyła Brandenburgia. W ciągu zaledwie dwudziestu lat Niebuszewo spłonęło więc trzykrotnie. Za każdym razem trzeba było odbudowywać zabudowania, a po ostatniej wojnie odbudowa trwała do 1679 roku.

Mimo tych klęsk majątek za każdym razem się podnosił – po 1677 roku odbudowano go razem z nową, długą owczarnią. Plany oblężeń z tamtego czasu, zachowane w zbiorach bibliotek europejskich, pokazują pierścienie szańców i obozów wokół twierdzy – to właśnie na takich polach leżało dawne Niebuszewo.

Księżne i możni na tabliczkach z nazwami ulic

W połowie lat 70. XX wieku na dawnych gruntach majątku zaczęto budować Osiedle Książąt Pomorskich według projektu architekta Walentego Zaborowskiego i jego zespołu. Na 25,8 hektara stanęło 37 budynków – 29 czteropiętrowych bloków i 8 wieżowców – z 3591 mieszkaniami dla około 6,6 tysiąca osób. To jedno z największych spółdzielczych osiedli w Szczecinie.

Nowym ulicom nadano nazwy związane z dawnym Pomorzem i dynastią Gryfitów: Księżnej Anastazji, Księżnej Zofii, Księżnej Elżbiety, Jarogniewa i Świętoborzyców. W sąsiedztwie biegną starsze ulice Warcisława I i Wilcza. Spacer po osiedlu staje się w ten sposób lekcją wczesnej historii Pomorza.

Najlepiej znana z tej grupy jest Anastazja, córka księcia Mieszka III Starego, która w 1177 roku poślubiła księcia pomorskiego Bogusława I. Małżeństwo miało przypieczętować sojusz Wielkopolski i Pomorza. Po śmierci męża w 1187 roku Anastazja sprawowała rządy opiekuńcze w imieniu małoletnich synów, a w 1224 roku ufundowała klasztor norbertanek w Trzebiatowie. Świętoborzyce to z kolei boczna linia Gryfitów, działająca w XII i XIII wieku – jej przedstawiciel Warcisław II był kasztelanem szczecińskim i w 1173 roku dowodził obroną miasta przed królem duńskim.

Nie wszystkie postacie z tabliczek dają się łatwo zidentyfikować: księżnych imieniem Zofia i Elżbieta było w dziejach Pomorza kilka, a źródła nie podają, którą z nich miano na myśli. Mieszkańcy osiedla mają więc na co dzień do czynienia z historią, której część pozostaje zagadką.

Bizantyjska moneta pod skrzyżowaniem Kadłubka i Kołłątaja

Najstarsze ślady ludzi na terenie dawnego Niebuszewa są jeszcze starsze niż średniowieczna wieś. W 1922 roku przy ulicy Niemierzyńskiej 17 odkryto cmentarzysko ludności kultury łużyckiej z okresu halsztackiego i wydobyto z niego pięć glinianych popielnic.

Jednym z najciekawszych znalezisk jest jednak pojedyncza moneta bizantyjska z X wieku, odnaleziona na skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Kadłubka i Kołłątaja. Dostępne opracowania nie podają, kiedy dokładnie ją znaleziono ani którego cesarza przedstawia. Sam fakt jej obecności mówi jednak sporo o świecie, w którym powstawał Szczecin.

W X wieku Szczecin był ważnym grodem i ośrodkiem handlu nad Odrą, położonym na szlakach łączących Bałtyk z głębią kontynentu. Do Słowian nadbałtyckich docierały wtedy monety z dalekich krajów – w znaleziskach z tego okresu na Pomorzu przeważają arabskie dirhemy, a monety bizantyjskie pojawiają się rzadziej. Jak moneta z Konstantynopola trafiła na pola późniejszego Niebuszewa – zgubiona przez kupca, podróżnego czy mieszkańca – tego nie wiemy.

Na skrzyżowaniu Kadłubka i Kołłątaja nie ma dziś żadnej tablicy upamiętniającej znalezisko. To zwykłe miejskie skrzyżowanie, ale warto o nim pamiętać, przechodząc tamtędy: tysiąc lat temu ktoś zgubił tu monetę wybitą na drugim końcu Europy.

Grünhof, młyny i dworzec – jak wieś stawała się przedmieściem

W XIX wieku dawne grunty Zabelsdorfu zaczęły zmieniać charakter. 19 marca 1817 roku osadzie leżącej w tak zwanej Niecce Niebuszewskiej, mniej więcej przy dzisiejszym rondzie Giedroycia, nadano nazwę Grünhof – na wniosek właściciela złożony rok wcześniej. W 1840 roku majątek kupił Wilhelm Gottfried Fechtner za 8200 talarów i w latach 1840–1841 rozparcelował go pod zabudowę. W drugiej połowie XIX wieku Grünhof połączono z dawnymi gruntami Niebuszewa.

Wcześniej, w drugiej połowie XVIII wieku, na tym terenie działały należące do miasta młyny wodne Lübsche Mühle i Malzmühle, położone na zachód od dzisiejszego jeziora Rusałka. Południowa część Niebuszewa, bliżej śródmieścia, szybko się uprzemysłowiła i zabudowała kamienicami, a w 1927 roku otwarto dworzec kolejowy Niebuszewo.

II wojna światowa przyniosła obozy dla robotników przymusowych, między innymi przy dzisiejszych ulicach Wilczej i Przyjaciół Żołnierza. Nalot z kwietnia 1943 roku prawie oszczędził dzielnicę, ale bombardowanie w nocy z 29 na 30 sierpnia 1944 roku niemal całkowicie zniszczyło fabryki i zabudowę jej południowej części. Północne pola dawnego majątku pozostały wolne aż do budowy wielkich osiedli w latach 70. i 80.